ઇતિહાસ | ગુલામવંશ, ખલજીવંશ, તુગલકવંશ, સૈયદવંશ, લોદીવંશ અને વિજયનગર-બહમની સામ્રાજ્ય
ધોરણ ૭ સા.વિ.Accordion સોલ્યુશન
"ઈ.સ. ૧૨૦૬ થી ઈ.સ. ૧૫૨૬ સુધી દિલ્હી પર શાસન કરનારા શાસકો 'સુલતાન' અને તેમના શાસનકાળને 'દિલ્હી સલ્તનત' કહેવાય છે, જેમાં ભારત-ઇસ્લામિક સ્થાપત્યકલાનો ભવ્ય વિકાસ થયો હતો."
વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!
૧. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો
(૧) દિલ્લી સલ્તનતના 'ચેહલગાન' (ચારગાન)ની સ્થાપના કોણે કરી હતી?
(A) કુતુબુદ્દીન ઐબક
(B) રઝિયા સુલતાના
(C) બલબન
(D) ઇલ્તુત્મિશ (✔)
સાચો ઉત્તર : (D) ઇલ્તુત્મિશ
(૨) દિલ્લી સલ્તનતનાં પ્રથમ મહિલા શાસક કોણ હતાં?
(A) રઝિયા સુલતાના (✔)
(B) નૂરજહાં
(C) અર્જુમંદબાનુ
(D) મેહરુન્નિસા
સાચો ઉત્તર : (A) રઝિયા સુલતાના
(૩) દિલ્લીના કયા શાસકની યોજના ‘તરંગી યોજના’ તરીકે ઓળખાય છે?
(A) ઇલ્તુત્મિશ
(B) અલાઉદ્દીન ખલજી
(C) મુહમ્મદ તુગલક (✔)
(D) ફિરોજશાહ તુગલક
સાચો ઉત્તર : (C) મુહમ્મદ તુગલક
(૪) વિજયનગર સામ્રાજ્યની સ્થાપના કોણે કરી હતી?
(A) કૃષ્ણદેવરાય
(B) હરિહરરાય અને બુક્કારાય (✔)
(C) અહમદશાહ
(D) ઝફરખાન
સાચો ઉત્તર : (B) હરિહરરાય અને બુક્કારાય
૨. ખાલી જગ્યા પૂરો
(૧) ઢાઈ દિનકા ઝોંપડા ............ શહેરમાં આવેલ છે.
👉 ઢાઈ દિનકા ઝોંપડા અજમેર શહેરમાં આવેલ છે.
(૨) દિલ્લી સલ્તનતની શાસન-વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં ............ હતો.
👉 દિલ્લી સલ્તનતની શાસન-વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં સુલતાન હતો.
(૩) દિલ્લી સલ્તનતનો અંતિમ શાસક ............ હતો.
👉 દિલ્લી સલ્તનતનો અંતિમ શાસક ઇબ્રાહીમ લોદી હતો.
(૪) સીરી નગર ............ એ વસાવ્યું હતું.
👉 સીરી નગર અલાઉદ્દીન ખલજી એ વસાવ્યું હતું.
૩. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે શબ્દમાં / વાક્યમાં ઉત્તર લખો
(૧) કુતુબમિનાર ક્યાં આવેલ છે?
👉 ઉત્તર : કુતુબમિનાર દિલ્લીમાં આવેલો છે.
(૨) પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ કોની વચ્ચે થયું હતું?
👉 ઉત્તર : પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ બાબર અને ઇબ્રાહીમ લોદી વચ્ચે (ઈ.સ. ૧૫૨૬માં) થયું હતું.
(૩) અલાઈ દરવાજાનું નિર્માણ કોના સમયમાં થયું?
👉 ઉત્તર : અલાઈ દરવાજાનું નિર્માણ ખલજીવંશના શાસક અલાઉદ્દીન ખલજીના સમયમાં થયું હતું.
(૪) બહમની રાજ્યની સ્થાપના કોણે કરી હતી?
👉 ઉત્તર : બહમની રાજ્યની સ્થાપના ઝફરખાન (હસન ગંગુ) એ કરી હતી.
૪. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર લખો
(૧) તુગલક સમયગાળા દરમિયાન દિલ્લીની આસપાસ ક્યાં-ક્યાં શહેરો વસાવવામાં આવ્યાં?
👉 ઉત્તર :
તુગલક શાસન દરમિયાન દિલ્હીમાં અનેક કિલ્લાઓ, મસ્જિદો, તળાવો, મહેલો, સ્નાનાગારો, મકબરાઓ, પુલો, સરાઈઓ (ધર્મશાળાઓ), બગીચાઓ વગેરેનું નિર્માણ થયું હતું.
આ સમયગાળા દરમિયાન દિલ્હીની આસપાસ મુખ્યત્વે તુગલકાબાદ, ફિરોઝાબાદ, હિસ્સાર, જૌનપુર, ફિરોજપુર અને ફતેહાબાદ જેવાં મહત્વપૂર્ણ નગરો વસાવવામાં આવ્યાં હતાં.
(૨) સલ્તનત સમયનાં સ્થાપત્યોનું વર્ણન કરો.
👉 ઉત્તર :
દિલ્હી સલ્તનતની સ્થાપના સાથે ભારતમાં ભારતીય-ઇસ્લામિક (ઇન્ડો-ઇસ્લામિક) શૈલીનાં સ્થાપત્યોનું નિર્માણ શરૂ થયું. આ સમયગાળામાં કિલ્લાઓ, મસ્જિદો, મકબરા, મકાનો, બગીચા, દરવાજા અને મિનારાઓનું નિર્માણ થયું :
• કુતુબુદ્દીન ઐબક : તેણે દિલ્હીમાં 'કુવ્વત-ઉલ-ઇસ્લામ' મસ્જિદ અને પ્રસિદ્ધ 'કુતુબમિનાર'નું બાંધકામ શરૂ કરાવ્યું. તેણે અજમેરમાં 'ઢાઈ દિનકા ઝોંપડા' નામની મસ્જિદ બંધાવી.
• ઇલ્તુત્મિશ : તેણે કુતુબમિનારનું બાંધકામ પૂર્ણ કરાવ્યું. તેના સમયમાં હોજ-એ-શમ્મી, શમ્મી ઈદગાહ અને જુમા મસ્જિદનું નિર્માણ થયું.
• અલાઉદ્દીન ખલજી : તેણે 'અલાઈ દરવાજા' (પ્રવેશદ્વાર), 'સીરી' નામનો કિલ્લો અને નગર તથા 'હોજ-એ-ખાસ' બંધાવ્યા.
• સૈયદ અને લોદી વંશ : આ સમય દરમિયાન બંદેખાનનો ગુંબજ, બડાગુંબજ, મોઠની મસ્જિદ અને શિહાબુદ્દીનનો મકબરો જેવાં ભવ્ય સ્થાપત્યો બન્યાં હતાં.
(૩) કૃષ્ણદેવરાય વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.
👉 ઉત્તર :
કૃષ્ણદેવરાય તુલુવવંશના અને સમગ્ર વિજયનગર સામ્રાજ્યના સર્વશ્રેષ્ઠ તેમજ ભારતના એક મહાન શાસક હતા :
• વહીવટી અને લોકકલ્યાણ કાર્યો : તેમનું મોટાભાગનું જીવન યુદ્ધભૂમિ પર વીત્યું હોવા છતાં, તેમણે વહીવટીતંત્રની ક્યારેય ઉપેક્ષા કરી નહોતી. તેમણે રાજ્યમાં તળાવો અને નહેરો ખોદાવી ખેતીવાડીને સમૃદ્ધ બનાવી હતી. પ્રજાપીડક અયોગ્ય વેરા નાબૂદ કરી તેમણે પ્રજાનો પ્રેમ મેળવ્યો હતો.
• નગર નિર્માણ : તેમણે વિજયનગર પાસે પોતાની માતાના નામ પરથી 'નાગલપુર' નામનું નવું નગર વસાવ્યું અને તેને ભવ્ય ઇમારતો તથા મંદિરોથી સુશોભિત કર્યું.
• સાહિત્યપ્રેમી : તેઓ પોતે ઉચ્ચ કોટિના વિદ્વાન હતા. તેમણે સંસ્કૃત અને તેલુગુ ભાષામાં મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો લખ્યા હતા (જેમાં તેલુગુ ગ્રંથ 'આમુક્તમાલ્યદા' પ્રસિદ્ધ છે). સાહિત્ય અને કલાને ઉત્તેજન આપવા બદલ તેઓ 'આંધ્રના ભોજ' તરીકે ખ્યાતિ પામ્યા હતા.