ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન | પ્રકરણ 4. મધ્યયુગીન સ્થાપત્યો, શહેરો, વેપારી અને કારીગરો

પ્રકરણ ૪ : મધ્યયુગીન સ્થાપત્યો, શહેરો, વેપારી અને કારીગરો

ઇતિહાસ | શિલ્પ-સ્થાપત્યકલા, રાણીની વાવ, સૂર્યમંદિર, પાળિયા, મુઘલ સ્થાપત્યો અને વેપાર કેન્દ્રો

ધોરણ ૭ સા.વિ. Accordion સોલ્યુશન

"મધ્યયુગીન ભારતમાં સ્થાપત્યકલાનો અનોખો સુવર્ણકાળ ખીલ્યો હતો — જેમાં મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, પાટણની વર્લ્ડ હેરિટેજ રાણીની વાવ, અમદાવાદની સીદી સૈયદની જાળી અને વીરોના સ્મૃતિસ્તંભ પાળિયા ગુજરાતનું અણમોલ ગૌરવ છે!"

વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!

૧. નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો

(૧) દિલ્લી સલ્તનતના આ સમયગાળામાં મસ્જિદ, મકબરા અને રોજા એમ ત્રણ સ્થાપત્યોની ............ શૈલી પ્રમુખ હતી.

(A) નાગર

(B) દ્રવિડ

(D) આરબ (✔)

સાચો ઉત્તર : (D) આરબ

(૨) આગ્રા : ............ બાગ, કશ્મીર : ............ બાગ

(A) નિશાત, આરામ

(B) શાલીમાર, લાલ

(C) આરામ, નિશાંત (✔)

(D) લાલ, શાલીમાર

સાચો ઉત્તર : (C) આરામ, નિશાંત

(૩) મુંબઈ : ............ તાંજોર : ............

(A) રાજરાજેશ્વરમંદિર, ઍલિફન્ટાની ગુફા

(B) ઍલિફન્ટાની ગુફા, રાજરાજેશ્વરમંદિર (✔)

(D) સુવર્ણમંદિર, ઈલોરાની ગુફા

સાચો ઉત્તર : (B) ઍલિફન્ટાની ગુફા, રાજરાજેશ્વરમંદિર

(૪) વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરનાર સ્થાપત્ય કયું છે?

(A) અડાલજની વાવ

(B) રાણીની વાવ (✔)

(D) હીરા ભાગોળ

સાચો ઉત્તર : (B) રાણીની વાવ (પાટણ)

(૫) બારીઓમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની જાળીઓની કોતરણી ધરાવનાર સ્થાપત્ય કયું છે?

(A) સીદી સૈયદની જાળી (✔)

(B) જામા મસ્જિદ

(D) ઝૂલતા મિનારા

સાચો ઉત્તર : (A) સીદી સૈયદની જાળી (અમદાવાદ)

૨. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો

(૧) સ્થાપત્ય એટલે શું?

👉 ઉત્તર : સ્થાપત્ય એટલે બાંધકામ. શિલ્પશાસ્ત્ર શબ્દ સ્થાપત્ય માટે વપરાય છે. મકાનો, નગરો, કૂવાઓ, કિલ્લાઓ, મિનારાઓ, મંદિરો, મસ્જિદો, મકબરાઓ અને વાવ જેવી વિવિધ ઇમારતોના સુવ્યવસ્થિત અને કલાત્મક બાંધકામને 'સ્થાપત્ય' કહેવામાં આવે છે.

(૨) રાજસ્થાનની કઈ-કઈ ચિત્રશૈલીઓ સુવિખ્યાત હતી?

👉 ઉત્તર : મુઘલ ચિત્રકલાની જેમ જ રાજસ્થાનમાં મેવાડ, જયપુર, મારવાડ અને કોટાની ચિત્રશૈલીઓ સુવિખ્યાત હતી.

(૩) હમ્પીને કઈ બાબતો દ્વારા હુન્નરકલા તથા વેપાર-વાણિજ્યનું કેન્દ્ર ગણી શકાય?

👉 ઉત્તર : હમ્પી વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હતી. હમ્પીમાં આવેલા વિદેશી મુસાફરોએ તેના વિશિષ્ટ હુન્નર ઉદ્યોગોની માહિતી આપી છે. વિજયનગરથી સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ અને મરી-મસાલા જેવી ચીજવસ્તુઓ યુરોપ સુધી નિકાસ થતી હતી. વધુમાં, હમ્પીમાંથી ત્રણ પ્રકારના સુવર્ણ સિક્કાઓ (સોનાના સિક્કા) મળી આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે તે સમયે હમ્પી હુન્નરકલા અને વેપાર-વાણિજ્યનું ધમધમતું મોટું કેન્દ્ર હતું.

(૪) મુઘલયુગના સ્થાપત્યકલાનાં નામ લખો.

👉 ઉત્તર : મુઘલયુગના શ્રેષ્ઠ સ્થાપત્યોમાં આગ્રાનો તાજમહાલ, દિલ્હીનો લાલકિલ્લો, આગ્રાનો કિલ્લો, ફતેહપુર સિક્રીનો બુલંદ દરવાજો, જામા મસ્જિદ, હુમાયુનો મકબરો, શેરશાહનો સસારામનો મકબરો અને ઔરંગાબાદમાં રાબિયા-ઉદ-દૌરાનનો મકબરો વગેરે મુખ્ય છે.

૩. વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો

(૧) રાણીની વાવ સોલંકીયુગ દરમિયાન બંધાયેલી હતી.

👉 સાચું (✔) (રાણી ઉદયમતિએ ભીમદેવ પહેલાના અવસાન પછી બંધાવી હતી.)

(૨) રાજરાજેશ્વર મંદિર શીખ સંપ્રદાયનું શ્રેષ્ઠતમ સ્થાપત્ય છે.

👉 ખોટું (✗) (રાજરાજેશ્વર મંદિર તમિલનાડુના તાંજોરમાં આવેલું ભવ્ય હિન્દુ શિવ મંદિર છે; શીખ સંપ્રદાયનું અમૃતસરનું સુવર્ણમંદિર છે.)

(૩) ઉપરકોટનું મૂળ નામ ઇલ્વદુર્ગ હતું.

👉 ખોટું (✗) (જૂનાગઢના ઉપરકોટના કિલ્લાનું મૂળ નામ 'ગિરિદુર્ગ' હતું; ઇલ્વદુર્ગ એ ઇડરના કિલ્લાનું નામ હતું.)

(૪) દુનિયામાં એક જ જગ્યાએ પહાડ પર સૌથી વધારે મંદિર હોય તેવું સ્થળ એટલે પાવાપુરી.

👉 ખોટું (✗) (દુનિયામાં પહાડ પર સૌથી વધુ મંદિરો ધરાવતું અજોડ સ્થળ ભાવનગર જિલ્લાનું પાલીતાણા - શત્રુંજય પર્વત છે.)

(૫) ગુજરાતમાં કચ્છ અને કાઠિયાવાડમાં પાળિયાઓની પરંપરા આજે પણ જીવંત છે.

👉 સાચું (✔)

૪. (અ) ટૂંક નોંધ લખો

(૧) પાળિયા

👉 ઉત્તર :
ગુજરાતમાં 'પાળિયા' એક અત્યંત વિશિષ્ટ અને ગૌરવપૂર્ણ સ્થાપત્ય તરીકે ઓળખાય છે. પાળિયા સાથે કોઈ શહીદ વીરની શૌર્યગાથાઓ અને બલિદાન જોડાયેલાં હોય છે.

• આવા પાળિયા મોટેભાગે યોદ્ધાઓના યુદ્ધસ્થળે અથવા તેમના વીરગતિ પામવાના સ્થળે પથ્થરના સ્મૃતિસ્તંભ તરીકે સ્થાપવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ જૌહર કરે કે સતી થાય તો તેમના પણ 'સતીના પાળિયા' બને છે.
• વર્ષમાં તેમની પુણ્યતિથિ પ્રમાણે સિંદૂર ચડાવીને પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે.
• ઉદાહરણ : ગુજરાતમાં પાળિયાનાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાં જામનગર પાસે ભૂચર મોરીનો સૂરજ કુંવરબાનો પાળિયો અને સોમનાથ મંદિરના રક્ષણ માટે શહીદ થયેલા હમીરજી ગોહિલનો પાળિયો વિશ્વવિખ્યાત છે.

(૨) મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર

👉 ઉત્તર :
મોઢેરાનું વિશ્વવિખ્યાત સૂર્યમંદિર ઉત્તર ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું છે. તેનું નિર્માણ ઈ.સ. ૧૦૨૬માં સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું.

• સ્થાપત્ય વિશેષતા : આ મંદિરનું પૂર્વાભિમુખ પ્રવેશદ્વાર એવી અદ્ભુત વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી રચાયું છે કે વહેલી સવારે સૂર્ય ઊગે ત્યારે તેનું પ્રથમ કિરણ મંદિરના છેક અંદર ગર્ભગૃહમાં રહેલી સૂર્યપ્રતિમાના મુગટના મણિ પર પડતું, જેનાથી સમગ્ર મંદિર દિવ્ય પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠતું હતું.
• મંદિરમાં સૂર્યની ૧૨ વિવિધ મૂર્તિઓ અંકિત થયેલી છે.
• મંદિરની બહાર આવેલા વિશાળ જળકુંડ (સૂર્યકુંડ) ની ચારેબાજુ પગથિયાં પર ૧૦૮ જેટલાં નાનાં-નાનાં મંદિરો (દેરીઓ) આવેલાં છે, જે સંધ્યાકાળે દીપમાળાથી ખૂબ મનોહર દેખાય છે.

(૩) રાણીની વાવ

👉 ઉત્તર :
પાટણની 'રાણીની વાવ' (રાણકી વાવ) એ વિશ્વપ્રસિદ્ધ જળ સ્થાપત્ય અને શિલ્પકલાનો અજોડ નમૂનો છે :

• સોલંકી વંશના રાજા ભીમદેવ પ્રથમના અવસાન પછી તેમની રાણી ઉદયમતિએ પ્રજા માટે પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા કરવા પાટણમાં આ ભવ્ય વાવનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
• આ વાવ સાત માળ ઊંડી છે. તેના દરેક માળના જરૂખા અને દીવાલો પર હિન્દુ દેવી-દેવતાઓ (મુખ્યત્વે ભગવાન વિષ્ણુના દશાવતાર) નાં હજારો અત્યંત બારીક કલાત્મક શિલ્પો કંડારેલાં છે.
• ઈ.સ. ૨૦૧૪માં વૈશ્વિક સંસ્થા યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા રાણીની વાવને 'વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ' (વિશ્વ વારસાનું સ્થળ) નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.

(૪) મુઘલ સ્થાપત્યકલા

👉 ઉત્તર :
મુઘલ સ્થાપત્યકલા ભારતીય, ઈરાની અને ઇસ્લામિક શૈલીના સમન્વયથી બનેલી અત્યંત ભવ્ય અને વિશિષ્ટ શૈલી હતી :

• હુમાયુનો મકબરો : મુઘલકાલીન સ્થાપત્યનો પ્રથમ ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો હુમાયુનો લાલ પથ્થર અને આરસપહાણથી બનેલો મકબરો છે.
• અકબર : તેણે આગ્રાનો લાલ કિલ્લો અને નવી રાજધાની ફતેહપુર સિક્રીમાં એશિયાનો સૌથી ઊંચો 'બુલંદ દરવાજો', સલીમ ચિશ્તીની દરગાહ અને પંચમહલ બંધાવ્યા.
• ચારબાગ પરંપરા : મુઘલોએ સુવ્યવસ્થિત બગીચાઓ બનાવ્યા, જેમાં કાશ્મીરનો નિશાતબાગ અને આગ્રાનો આરામબાગ જાણીતા છે.
• શાહજહાં (સુવર્ણયુગ) : શાહજહાંનો સમય મુઘલ સ્થાપત્યનો સુવર્ણકાળ કહેવાય છે. તેણે આગ્રામાં પત્નીની સ્મૃતિમાં શ્વેત આરસપહાણથી વિશ્વપ્રસિદ્ધ તાજમહાલ, મોતી મસ્જિદ તથા દિલ્હીમાં ભવ્ય લાલકિલ્લો (દીવાન-એ-આમ અને દીવાન-એ-ખાસ) બનાવડાવ્યા હતા.