👉 ઉત્તર :
વિચરતી જાતિના પશુપાલકો અને સ્થાયી ખેડૂતો વચ્ચે વસ્તુ-વિનિમય (બાલ્ટર સિસ્ટમ) થતો હતો :
• વિનિમય થતી વસ્તુઓ : પશુપાલકો સ્થાયી ખેડૂતો પાસેથી પોતાના રોજિંદા જીવન માટે અનાજ, કપડાં, વાસણો અને અન્ય ચીજવસ્તુઓ મેળવતા હતા. તેના બદલામાં તેઓ ખેડૂતોને પોતાની પશુપેદાશો જેવી કે ઊન, ઘી, દૂધ અને પ્રાણીઓ આપતા હતા.
• કારણ : પશુપાલકો ઘાસચારાની શોધમાં સતત ફરતા રહેતા હોવાથી ખેતી કરી શકતા નહોતા, જ્યારે સ્થાયી ખેડૂતો પાસે અનાજ હતું પરંતુ ઘી અને ઊન જેવી પશુપેદાશોની જરૂર રહેતી હતી. આમ, બંને પોતાની પરસ્પર જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે વસ્તુ-વિનિમય કરતા હતા.

👉 ઉત્તર :
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓના સર્વાંગી ઉત્કર્ષ માટે નીચે મુજબના મહત્વપૂર્ણ પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા છે :
• સ્થાયી વસવાટ : આ સમૂહો સતત ભટકતું જીવન જીવતા હોવાથી તેમને સ્થાયી કરવા માટે ખાસ આવાસ યોજનાઓ અને પ્લોટ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
• શિક્ષણની સુવિધા : તેમનાં બાળકો શિક્ષણથી વંચિત ન રહે તે માટે વિશેષ આશ્રમશાળાઓ અને નિવાસી છાત્રાલયો શરૂ કરવામાં આવ્યાં છે તથા શિષ્યવૃત્તિ આપવામાં આવે છે.
• પાયાની સેવાઓ : તેમને શુદ્ધ પીવાનું પાણી, આરોગ્ય સુવિધાઓ, સ્વચ્છતા અને રેશનકાર્ડ-ઓળખકાર્ડ જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવી છે.
• રોજગારી અને તાલીમ : પરંપરાગત કળા-કૌશલ્યોની જાળવણી સાથે તેમને આધુનિક વ્યવસાયિક તાલીમ અને લોન-સહાય આપીને વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી સાથે જોડીને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવાના પ્રયત્નો થયા છે.

👉 ઉત્તર :
નટ અને બજાણિયા લોકો અદ્ભુત શારીરિક કસરતો અને કૌશલ્યો ધરાવતા કલાકારો છે. તેઓ ગામડે-ગામડે અને શહેરોમાં જઈને :
• ઊંચાઈ પર બાંધેલા પાતળા દોરડા પર સંતુલન જાળવીને ચાલવું,
• લાંબી લાકડી કે વાંસ પર ચડીને વિવિધ મુદ્રાઓ બતાવવી,
• ચકરાવે ફરવું, ગુલાંટો ખાવી, રિંગમાંથી શરીર પસાર કરવું અને હાથચાલાકીના જાદુઈ ખેલ કરીને લોકોનું ભરપૂર મનોરંજન કરે છે.

👉 ઉત્તર :
મધ્યકાલીન ભારતના અર્થતંત્ર અને વાણિજ્યમાં વણજારા સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિચરતી વેપારી જાતિ હતી :
• માલસામાનની હેરફેર : વણજારાઓ હજારો બળદોની વણજાર (ટાંડું / પોઠ) લઈને અનાજ, મીઠું અને જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ ગામડાંઓમાંથી શહેરો અને બજારો સુધી લાવવા-લઈ જવાનું અતિ મહત્વનું પરિવહન કાર્ય કરતા હતા.
• સુલ્તાન અલાઉદ્દીન ખલજી : તેણે દિલ્હીના બજારોમાં અનાજ અને ચીજવસ્તુઓ પહોંચાડવા માટે વણજારાઓનો મોટા પાયે ઉપયોગ કર્યો હતો.
• મુઘલ સેના માટે પુરવઠો : યુદ્ધના સમયે મુઘલ બાદશાહો માટે વણજારાઓ બળદોની પોઠ દ્વારા સૈન્ય માટે અનાજ, શસ્ત્રો અને સામગ્રી પહોંચાડતા હતા. જહાંગીરે પણ તેમની પ્રશંસા કરી છે.
• ભારત અને વિશ્વ વચ્ચેની કડી : મધ્ય એશિયાથી આવતો વેપારી માલ ભારતના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પહોંચાડવામાં અને ભારતનો માલ બંદરો સુધી લઈ જવામાં વણજારાઓ એક અતિ મૂલ્યવાન કડી સમાન હતા.