🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા
તા.જિ. જામનગર | ધોરણ : ૭ સામાજિક વિજ્ઞાન
સંકલન કર્તા : ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ • 9099397144 / 9913172830

પ્રકરણ ૧૬ : રાજ્ય સરકાર

નાગરિકશાસ્ત્ર | વિધાનસભા, રાજ્યપાલ, મુખ્યમંત્રી, કારોબારી અને જાહેર આરોગ્ય સેવાઓ

ધોરણ ૭ સા.વિ. શાસન વ્યવસ્થા
"ભારત સમવાયતંત્ર ધરાવતો વિશાળ દેશ છે. રાજ્ય સરકારનું મુખ્ય લક્ષ્ય પ્રજાકલ્યાણનું છે — શિક્ષણ, આરોગ્ય, શાંતિ, સલામતી અને પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડીને રાજ્યનો સર્વાંગીણ વિકાસ કરવો."
વાંચી સંભળાવતી ઓડિયો સ્પીક સુવિધા (Text-to-Speech) & Accordion :
નીચે આપેલા કોઈપણ વિભાગના શીર્ષક પર ક્લિક કરવાથી તે પ્રશ્નોત્તરી ખુલશે અને બંધ થશે. સાથે આપેલા સ્પીકર બટન () પર ક્લિક કરશો એટલે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર તે લખાણ સ્પષ્ટ ગુજરાતી અવાજમાં વાંચી સંભળાવશે!
૧. યોગ્ય શબ્દ વડે ખાલી જગ્યા પૂરો
(૧) ગુજરાતની વિધાનસભામાં સભ્યસંખ્યા ............ છે.

👉 ગુજરાતની વિધાનસભામાં સભ્યસંખ્યા ૧૮૨ છે.

(૨) રાજ્યની ધારાસભાના ઉપલા ગૃહને ............ કહે છે.

👉 રાજ્યની ધારાસભાના ઉપલા ગૃહને વિધાનપરિષદ કહે છે.

(૩) ગુજરાતની વિધાનસભા ભવનનું નામ ............ છે.

👉 ગુજરાતની વિધાનસભા ભવનનું નામ વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ વિધાનસભા ભવન (ગાંધીનગર) છે.

(૪) વિધાનસભાની ચૂંટણી દર ............ વર્ષે થાય છે.

👉 વિધાનસભાની ચૂંટણી દર પાંચ (૫) વર્ષે થાય છે.

(૫) દર્દીને તાત્કાલિક સેવા મળે તે માટે ગુજરાતમાં ............ યોજના છે.

👉 દર્દીને તાત્કાલિક સેવા મળે તે માટે ગુજરાતમાં ૧૦૮ (ઇમરજન્સી એમ્બ્યુલન્સ સેવા) યોજના છે.

૨. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો
(૧) મુખ્યમંત્રી અમૃતમ્ (મા) યોજના કેન્દ્ર સરકાર ચલાવે છે.

👉 ખોટું (✗)
(સ્પષ્ટતા : આ યોજના ગુજરાત રાજ્ય સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.)

(૨) દિલ્લી રાજ્ય એક રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ છે.

👉 ખોટું (✗)
(સ્પષ્ટતા : દિલ્હી એ પૂર્ણ રાજ્ય નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય રાજધાનીનો વિશેષ દરજ્જો ધરાવતો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે.)

(૩) વિધાનસભાને નીચલું ગૃહ પણ કહેવાય છે.

👉 ખરું (✔)

(૪) ઉત્તરપ્રદેશમાં વિધાનપરિષદ છે.

👉 ખરું (✔)

(૫) વિધાનસભા કાયમી ગૃહ છે.

👉 ખોટું (✗)
(સ્પષ્ટતા : વિધાનસભા કાયમી ગૃહ નથી, તેની મુદત ૫ વર્ષની હોય છે; વિધાનપરિષદ કાયમી ગૃહ છે.)

૩. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો
(૧) ખરડો કાયદો ક્યારે બને છે?

👉 ઉત્તર : ખરડો (વિધેયક) વિધાનસભામાં ત્રણ વાંચનમાંથી પસાર થઈ બહુમતીથી મંજૂર થયા બાદ રાજ્યપાલની સહી (મંજૂરી) મળતાં તે કાયદો બને છે.

(૨) રાજ્ય સરકારનાં અંગો જણાવો.

👉 ઉત્તર : રાજ્ય સરકારનાં ત્રણ મુખ્ય અંગો છે : (૧) ધારાસભા (વિધાનસભા), (૨) કારોબારી અને (૩) ન્યાયતંત્ર (વડી અદાલત).

(૩) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કોણ કરે છે?

👉 ઉત્તર : રાજ્યપાલ (Governor) વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાની નિમણૂક મુખ્યમંત્રી તરીકે કરે છે.

(૪) વિધાનસભામાં કોના માધ્યમથી પ્રશ્ન પુછાય છે?

👉 ઉત્તર : વિધાનસભામાં વિધાનસભ્યો અધ્યક્ષ (સ્પીકર) ના માધ્યમથી મંત્રીઓને કે મુખ્યમંત્રીને પ્રશ્નો પૂછી શકે છે.

(૫) રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન હોય ત્યારે રાજ્યનો વહીવટ કોણ સંભાળે છે?

👉 ઉત્તર : બંધારણીય કટોકટી કે રાષ્ટ્રપતિ શાસન દરમિયાન રાજ્યનો સંપૂર્ણ વહીવટ રાજ્યપાલ સંભાળે છે.

૪. ટૂંક નોંધ લખો
(૧) રાજ્યપાલનાં કાર્યો
👉 ઉત્તર :
રાજ્યપાલ (Governor) રાજ્યના બંધારણીય અને પ્રથમ વડા છે. તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા ૫ વર્ષ માટે થાય છે :

• સરકારની રચના : તેઓ વિધાનસભામાં બહુમતી પક્ષના નેતાને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરે છે અને મુખ્યમંત્રીની સલાહથી અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક કરી શપથ લેવડાવે છે.
• ધારાસભા સંબંધી કાર્યો : તેઓ વિધાનસભાની બેઠકો બોલાવે છે, સત્ર મોકૂફ રાખે છે અને જરૂર પડે વિધાનસભાનું વિસર્જન કરે છે.
• કાયદો બનાવવો : વિધાનસભાએ પસાર કરેલો ખરડો રાજ્યપાલની સહી પછી જ કાયદો બને છે. વિધાનસભા ચાલુ ન હોય ત્યારે તેઓ 'વટહુકમ' બહાર પાડી શકે છે.
• ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર નિમણૂક : રાજ્યના એડ્વોકેટ જનરલ અને GPSC (જાહેર સેવા આયોગ) ના અધ્યક્ષની નિમણૂક કરે છે. તેઓ તટસ્થ રહી સમગ્ર વહીવટની દેખરેખ રાખે છે.
(૨) જાહેર સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ
👉 ઉત્તર :
જાહેર સ્વાસ્થ્ય સેવાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રાજ્યના તમામ નાગરિકોને સસ્તી અને ગુણવત્તાયુક્ત તબીબી સારવાર પૂરી પાડવાનો છે :

• આરોગ્ય સંસ્થાઓનું માળખું : ગ્રામીણ કક્ષાએ પેટા આરોગ્ય કેન્દ્રો, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC), સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (CHC) અને જિલ્લા મથકોએ સિવિલ હોસ્પિટલો કાર્યરત છે.
• રોગ નિયંત્રણ અને રસીકરણ : બાળ મૃત્યુદર ઘટાડવા પોલિયો, ઓરી, ત્રિગુણી, ધનુર જેવી રસીઓનું મફત રસીકરણ અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે.
• જનકલ્યાણ કાર્યક્રમો : મલેરિયા, ટીબી, ડેન્ગ્યુ, કેન્સર જેવા રોગો પર નિયંત્રણ, પીવાના શુદ્ધ પાણીની વ્યવસ્થા અને કુટુંબ કલ્યાણ કાર્યક્રમો યોજાય છે.
• ઈમરજન્સી સેવા : અકસ્માત કે ગંભીર બીમારી વખતે દર્દીને ઝડપથી હોસ્પિટલ પહોંચાડવા ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ સેવા અને સરકારી જનઔષધિ કેન્દ્રો દ્વારા જેનરિક દવાઓનું રાહત દરે વિતરણ કરવામાં આવે છે.
(૩) મુખ્યમંત્રીનાં કાર્યો
👉 ઉત્તર :
મુખ્યમંત્રી (Chief Minister) એ રાજ્ય સરકારની કારોબારીના વાસ્તવિક વડા છે :

• મંત્રીમંડળનું સંચાલન : તેઓ મંત્રીમંડળની બેઠકો બોલાવે છે, તેનું અધ્યક્ષપદ સંભાળે છે અને મંત્રીઓને જુદા જુદા ખાતાઓની વહેંચણી કરે છે.
• સંકલન અને માર્ગદર્શન : તેઓ દરેક મંત્રીના કાર્યો પર દેખરેખ રાખી તેમને નીતિવિષયક માર્ગદર્શન આપે છે અને જરૂર જણાયે મંત્રીમંડળની પુનઃરચના કરે છે.
• રાજ્યપાલ સાથે કડી : મંત્રીમંડળે લીધેલા તમામ વહીવટી અને નાણાકીય નિર્ણયોની માહિતી તેઓ રાજ્યપાલને પહોંચાડે છે.
• બજેટ અને વિકાસ : નાણામંત્રી પાસે વિધાનસભામાં રાજ્યનું વાર્ષિક અંદાજપત્ર (બજેટ) રજૂ કરાવે છે અને રાજ્યના સર્વાંગી લોકકલ્યાણ માટે સતત નીતિઓ ઘડે છે.
(૪) વિધાનસભાની રચના
👉 ઉત્તર :
રાજ્યની ધારાસભાના નીચલા ગૃહને વિધાનસભા (Legislative Assembly) કહેવામાં આવે છે :

• સભ્યસંખ્યા : બંધારણની જોગવાઈ અનુસાર વિધાનસભામાં સભ્યોની સંખ્યા ઓછામાં ઓછી ૬૦ અને વધુમાં વધુ ૫૦૦ હોઈ શકે છે. ગુજરાતમાં વિધાનસભાની કુલ ૧૮૨ બેઠકો છે.
• ચૂંટણી પદ્ધતિ : રાજ્યને વસ્તીના ધોરણે જુદા-જુદા મતવિસ્તારોમાં વહેંચવામાં આવે છે. ૧૮ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના પુખ્ત નાગરિકો ગુપ્ત મતદાન પદ્ધતિથી પોતાના ધારાસભ્ય (MLA) ને ચૂંટે છે.
• મુદત : વિધાનસભા એ કાયમી ગૃહ નથી. તેની સામાન્ય મુદત ૫ વર્ષની હોય છે. મુદત પૂરી થતાં તેનું વિસર્જન થાય છે અથવા અસાધારણ સંજોગોમાં રાજ્યપાલ મુદત પહેલાં પણ તેને વિખેરી શકે છે.
૫. નીચેના પ્રશ્નોનાં ત્રણ-ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર આપો
(૧) રાજ્ય સરકારનાં કાર્યો જણાવો.
👉 ઉત્તર :
રાજ્ય સરકારનું મુખ્ય ધ્યેય પોતાના રાજ્યના નાગરિકોનું કલ્યાણ સાધવાનું છે. તેનાં મુખ્ય કાર્યો :
• રાજ્યમાં કાયદો, શાંતિ અને વ્યવસ્થા જાળવવી.
• નાગરિકોને વીજળી, પાકા રસ્તા, પીવાનું શુદ્ધ પાણી, વાહનવ્યવહાર અને સંદેશાવ્યવહારની પાયાની સુવિધાઓ આપવી.
• પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવી.
• સસ્તા અનાજની દુકાનો દ્વારા ગરીબોને અનાજ વિતરણ કરવું તથા પૂર, દુષ્કાળ કે ભૂકંપ જેવી આપત્તિઓ વખતે રાહત-બચાવ કામગીરી કરવી.
(૨) નાગરિકના સ્વાસ્થ્ય માટે રાજ્ય સરકાર ક્યાં કાર્યો કરે છે?
👉 ઉત્તર :
રાજ્ય સરકાર લોકોના તંદુરસ્ત સ્વાસ્થ્ય માટે નીચે મુજબનાં કાર્યો કરે છે :
• ગરીબો માટે સસ્તા દરે અનાજ અને પોષણયુક્ત આહારની વ્યવસ્થા કરવી.
• પોલિયો, ઓરી, હિપેટાઇટિસ જેવા રોગો સામે સાર્વત્રિક બાળ રસીકરણ કાર્યક્રમો ચલાવવા.
• ભેળસેળયુક્ત ખોરાક અને નશીલા પદાર્થો પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવો.
• તાત્કાલિક સારવાર માટે '૧૦૮' યોજના અને ગંભીર બીમારીઓ માટે 'મા અમૃતમ' અને 'આયુષ્માન ભારત' યોજનાઓ હેઠળ મફત કેશલેસ સારવાર આપવી.
• જનઔષધિ કેન્દ્રો દ્વારા સસ્તા દરે દવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવી.
(૩) વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટેની લાયકાત જણાવો.
👉 ઉત્તર :
વિધાનસભાના સભ્ય (ધારાસભ્ય / MLA) બનવા માટે બંધારણીય લાયકાતો :
૧. તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
૨. તેની ઉંમર ૨૫ વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ.
૩. તે કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારમાં કોઈપણ સવેતન (લાભનો) હોદ્દો ધરાવતો ન હોવો જોઈએ.
૪. તે અદાલત દ્વારા નાદાર, અસ્થિર મગજનો કે સજા પામેલ ગુનેગાર જાહેર થયેલો ન હોવો જોઈએ.
(૪) રાજ્યની કારોબારીની રચના કઈ રીતે થાય છે?

👉 ઉત્તર :
રાજ્યની કારોબારીમાં રાજ્યપાલ, મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીમંડળનો સમાવેશ થાય છે. ચૂંટણી પછી બહુમતી પક્ષના નેતાને રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરે છે અને તેમની ભલામણથી પ્રધાનોનું મંત્રીમંડળ રચાય છે. ચૂંટાયેલા મંત્રીઓને 'રાજકીય કારોબારી' અને તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ કાયમી નોકરી કરતા IAS, સચિવો જેવા અધિકારીઓને 'વહીવટી કારોબારી' કહેવામાં આવે છે.

(૫) રાજ્યની કારોબારીની ફરજો લખો.
👉 ઉત્તર :
કારોબારીની મુખ્ય બંધારણીય ફરજો :
• વિધાનસભાએ ઘડેલા કાયદાઓનો રાજ્યભરમાં ચુસ્તપણે અમલ કરાવવો.
• રાજ્યમાં કાયદો અને શાંતિ-વ્યવસ્થા જળવાય તે જોવું.
• ગરીબી, બેરોજગારી અને સામાજિક અસમાનતા દૂર કરવા કલ્યાણકારી આયોજન કરવું.
• નાગરિકો માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, વીજળી, પાણી અને જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવી.
• સમગ્ર રાજ્યનો દૈનિક વહીવટ નિયમબદ્ધ અને લોકાભિમુખ રીતે ચલાવવો.