⚠️ તમારા ડિવાઇસમાં ગુજરાતી અવાજ (Gujarati Voice) ઉપલબ્ધ ન હોય તો મોબાઇલના Google Text-to-Speech માં ગુજરાતી ભાષા ડાઉનલોડ કરીને Google Chrome માં ખોલો.
પાઠ ૧વનસ્પતિમાં પોષણ (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. સજીવોને ખોરાક લેવાની જરૂર શા માટે હોય છે?
જવાબ: સજીવોને ખોરાક લેવાની જરૂર નીચેનાં કારણોસર હોય છે:
(૧) શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસ કરવા માટે.
(૨) શરીરનાં ઘસાયેલાં કોષો અને અંગોના સમારકામ માટે.
(૩) શરીરની વિવિધ જૈવિક ક્રિયાઓ અને કાર્યો કરવા માટે જરૂરી શક્તિ (ઊર્જા) મેળવવા માટે.
(૪) શરીરને રોગો સામે રક્ષણ આપવા અને તંદુરસ્ત રાખવા માટે.
પ્રશ્ન ૨. પરોપજીવી અને મૃતોપજીવી વચ્ચેનો તફાવત આપો.
જવાબ:
પરોપજીવી
મૃતોપજીવી
૧. જે સજીવ અન્ય જીવંત સજીવ (યજમાન) ના શરીર પર કે શરીરમાં રહીને તેમાંથી તૈયાર ખોરાક મેળવે છે તેને પરોપજીવી કહે છે.
૧. જે સજીવ મૃત અને સડી ગયેલા પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે તેને મૃતોપજીવી કહે છે.
૨. તે યજમાનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
૨. તે મૃત અવશેષોનું વિઘટન કરી પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખે છે.
૩. ઉદાહરણ: અમરવેલ, જૂ, પટ્ટીકૃમિ.
૩. ઉદાહરણ: મશરૂમ (બિલાડીનો ટોપ), મ્યુકર (ફૂગ).
પ્રશ્ન ૩. પર્ણમાં સ્ટાર્ચની હાજરી કેવી રીતે ચકાસશો?
જવાબ: (૧) સૂર્યપ્રકાશમાં રહેલી વનસ્પતિનું એક લીલું પર્ણ તોડી લો.
(૨) તેને પાણી ભરેલા બીકરમાં થોડી મિનિટ ઉકાળો.
(૩) ત્યારબાદ પર્ણને આલ્કોહોલ ભરેલી કસનળીમાં મૂકીને વોટર બાથમાં ગરમ કરો, જેથી પર્ણમાંનું હરિતદ્રવ્ય દૂર થાય અને પર્ણ રંગવિહીન બને.
(૪) હવે પર્ણને સ્વચ્છ પાણીથી ધોઈને પેટ્રીડિશમાં મૂકો અને તેના પર આયોડિનના દ્રાવણનાં ૨-૩ ટીપાં નાખો.
(૫) અવલોકન: પર્ણનો રંગ ઘેરો ભૂરો-કાળો થાય છે. જે પર્ણમાં સ્ટાર્ચની હાજરી દર્શાવે છે.
જવાબ: લીલી વનસ્પતિના પર્ણોમાં 'હરિતદ્રવ્ય' (ક્લોરોફિલ) નામનું લીલું રંજકદ્રવ્ય આવેલું હોય છે. પર્ણરંધ્રો દ્વારા વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ (CO₂) લેવામાં આવે છે. મૂળ દ્વારા જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજ ક્ષારો શોષીને વાહિનીઓ દ્વારા પર્ણ સુધી પહોંચાડાય છે. સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં હરિતદ્રવ્ય સૂર્યઊર્જાનું શોષણ કરે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ તથા પાણી વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ કાર્બોદિત પદાર્થ (ગ્લુકોઝ/સ્ટાર્ચ) અને ઑક્સિજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. આ ક્રિયાને 'પ્રકાશસંશ્લેષણ' કહે છે.
સમીકરણ: કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ + પાણી —(સૂર્યપ્રકાશ / હરિતદ્રવ્ય)→ કાર્બોદિત પદાર્થ + ઑક્સિજન.
પ્રશ્ન ૫. રેખાચિત્ર દ્વારા દર્શાવો કે, 'વનસ્પતિ એ ખોરાક માટેનો અદ્વિતીય સ્રોત છે'.
જવાબ: પૃથ્વી પરના બધા જ સજીવો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ખોરાક માટે લીલી વનસ્પતિ પર આધારિત છે: સૂર્યઊર્જા → લીલી વનસ્પતિ (ઉત્પાદક / પ્રકાશસંશ્લેષણ) → તૃણાહારી પ્રાણીઓ (ગાય, હરણ, તીડ) → માંસાહારી પ્રાણીઓ (સિંહ, વાઘ, દેડકો) → સર્વાહારી (મનુષ્ય) તથા વિઘટકો.
આમ, સૂર્યની ઊર્જાને ખોરાકમાં રૂપાંતરિત કરવાની ક્ષમતા માત્ર લીલી વનસ્પતિ પાસે જ છે, તેથી વનસ્પતિ ખોરાક માટેનો અદ્વિતીય સ્રોત છે.
પ્રશ્ન ૬. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જવાબ:
(a) લીલી વનસ્પતિ સ્વાવલંબી કહેવાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
(b) વનસ્પતિ દ્વારા બનાવાયેલ ખોરાક સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહ પામે છે.
(c) પ્રકાશસંશ્લેષણમાં સૂર્યઊર્જા હરિતદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ) નામના રંજકદ્રવ્ય દ્વારા શોષણ પામે છે.
(d) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન વનસ્પતિ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ લે છે અને ઑક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે.
પ્રશ્ન ૭. નીચેનાનાં નામ આપો.
જવાબ:
(i) પીળી, પાતળી, નળી જેવું પ્રકાંડ ધરાવતી પરોપજીવી વનસ્પતિ — અમરવેલ
(ii) સ્વયંપોષી અને પરપોષી બંને પ્રકારે પોષણ ધરાવતી વનસ્પતિ — કળશપર્ણ
(iii) જે રંધ્રો દ્વારા પર્ણોમાં વાયુઓની આપ-લે થાય છે તે — પર્ણરંધ્રો
પ્રશ્ન ૧૦. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો.
જવાબ:
(i) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ મુક્ત થાય છે. — ખોટું (ઑક્સિજન મુક્ત થાય છે)
(ii) જે વનસ્પતિઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, તેને મૃતોપજીવી કહે છે. — ખોટું (સ્વાવલંબી કહે છે)
(iii) પ્રોટીન એ પ્રકાશસંશ્લેષણની પેદાશ નથી. — ખરું
(iv) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન સૂર્યઊર્જાનું રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે. — ખરું
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જવાબ:
(a) મનુષ્યમાં પોષણના મુખ્ય તબક્કાઓ: અંતઃગ્રહણ, પાચન, શોષણ, સ્વાંગીકરણ અને મળત્યાગ છે.
(b) મનુષ્યના શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ યકૃત છે.
(c) જઠર હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને પાચકરસો નો સ્ત્રાવ કરે છે જે ખોરાક પર પ્રક્રિયા કરે છે.
(d) નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં ઘણાં આંગળી જેવાં પ્રવર્ધો આવેલાં હોય છે જેને રસાંકુરો કહે છે.
(e) અમીબા પોતાના ખોરાકનું પાચન અન્નધાની માં કરે છે.
પ્રશ્ન ૨. ખરાં (T) કે ખોટાં (F) જણાવો.
જવાબ:
(a) સ્ટાર્ચનું પાચન જઠરમાં થાય છે. — ખોટું (F)
(b) જીભ લાળરસને ખોરાકમાં ભેળવવામાં મદદ કરે છે. — ખરું (T)
(c) પિત્તાશય થોડા સમય માટે પિત્તરસનો સંગ્રહ કરે છે. — ખરું (T)
(d) વાગોળનારાં પ્રાણીઓ ગળી ગયેલું ઘાસ મોંમાં પાછું લાવે છે અને થોડા સમય માટે ચાવે છે. — ખરું (T)
પ્રશ્ન ૫. રસાંકુરો એટલે શું? તેનું સ્થાન અને કાર્ય શું છે?
જવાબ: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં હજારો આંગળીઓ જેવા નાના પ્રવર્ધો જોવા મળે છે, તેને રસાંકુરો કહે છે. તે નાના આંતરડામાં આવેલા હોય છે. તેમનું કાર્ય પચેલા ખોરાકના શોષણ માટેની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવાનું છે. રસાંકુરોની સપાટી પરથી પચેલો ખોરાક રુધિરવાહિનીઓમાં શોષાય છે.
પ્રશ્ન ૬. પિત્ત ક્યાં ઉત્પન્ન થાય છે? તે ખોરાકના કયા ઘટકના પાચનમાં મદદ કરે છે?
જવાબ: પિત્ત (પિત્તરસ) યકૃતમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને પિત્તાશયમાં સંગ્રહાય છે. તે ખોરાકના ચરબી ઘટકના પાચનમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.
પ્રશ્ન ૭. વાગોળનારાં પ્રાણીઓ કયા પ્રકારના કાર્બોદિતનું પાચન કરી શકે છે પરંતુ મનુષ્ય કરી શકતો નથી? શા માટે?
જવાબ: વાગોળનારાં પ્રાણીઓ (ગાય, ભેંસ, હરણ) ઘાસમાં રહેલા સેલ્યુલોઝ નામના કાર્બોદિતનું પાચન કરી શકે છે, પરંતુ મનુષ્ય કરી શકતો નથી. કારણ કે વાગોળનારાં પ્રાણીઓમાં નાના આંતરડા અને મોટા આંતરડા વચ્ચે 'અંધાંત્ર' (સીકમ) નામની કોથળી જેવી રચના હોય છે, જેમાં રહેલા ખાસ બૅક્ટેરિયા સેલ્યુલોઝનું પાચન કરે છે. મનુષ્યમાં આવા બૅક્ટેરિયા હોતા નથી.
પ્રશ્ન ૮. આપણને ગ્લુકોઝમાંથી તાત્કાલિક ઊર્જા શા માટે મળે છે?
જવાબ: ગ્લુકોઝ એ શર્કરાનું સૌથી સરળ સ્વરૂપ છે. તેને પાચનની જરૂર રહેતી નથી; તે સીધેસીધું રુધિરમાં શોષાઈ જાય છે અને કોષોમાં ઑક્સિજનની મદદથી તૂટીને તરત જ શક્તિ (ઊર્જા) મુક્ત કરે છે.
પ્રશ્ન ૯. પાચનમાર્ગનો કયો ભાગ નીચેની ક્રિયામાં સામેલ છે?
પ્રશ્ન ૧૦. અમીબા અને મનુષ્યના પોષણમાં એક સમાનતા અને એક તફાવત લખો.
જવાબ: સમાનતા: અમીબા અને મનુષ્ય બંનેમાં ખોરાકનું પાચન પાચકરસો દ્વારા થાય છે અને બંનેમાં પોષણથી શરીરને ઊર્જા મળે છે. તફાવત: મનુષ્યમાં ખોરાકના પાચન માટે મુખ, જઠર, આંતરડાં જેવું જટિલ પાચનતંત્ર હોય છે; જ્યારે અમીબા એકકોષી પ્રાણી હોવાથી તેમાં પાચનતંત્ર હોતું નથી, તે ખોટા પગ વડે ખોરાક પકડી અન્નધાનીમાં પાચન કરે છે.
પ્રશ્ન ૧૧. કૉલમ ૧ અને કૉલમ ૨ ના જોડકાં જોડો (અંગ અને તેના કાર્યો).
પ્રશ્ન ૧૨. મનુષ્યના પાચનતંત્રની આકૃતિમાં મુખ્ય ભાગોનું નામનિર્દેશન અને ક્રમ જણાવો.
જવાબ: મનુષ્યના પાચનમાર્ગના ભાગો ક્રમશઃ આ મુજબ છે: (૧) મુખગુહા (દાંત, જીભ, લાળગ્રંથિ) → (૨) અન્નનળી → (૩) જઠર (તેની જમણી બાજુ યકૃત અને પિત્તાશય તથા નીચે સ્વાદુપિંડ આવેલ છે) → (૪) નાનું આંતરડું → (૫) મોટું આંતરડું → (૬) મળાશય → (૭) મળદ્વાર.
પ્રશ્ન ૧૩. શું આપણે માત્ર કાચાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી અથવા ઘાસ પર અસ્તિત્વ ટકાવી રાખી શકીએ છીએ? ચર્ચા કરો.
જવાબ: ના, આપણે માત્ર કાચાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી કે ઘાસ પર અસ્તિત્વ ટકાવી શકીએ નહીં. કારણ કે તેમાં મુખ્યત્વે 'સેલ્યુલોઝ' હોય છે, જેનું મનુષ્યના શરીરમાં પાચન થઈ શકતું નથી. વળી, શરીરની વૃદ્ધિ અને શક્તિ માટે જરૂરી પ્રોટીન, ચરબી અને પૂરતો કાર્બોદિત તેમાંથી મળતા નથી. તેથી સંતુલિત આહાર જરૂરી છે.
પાઠ ૩ઉષ્મા (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. લૅબોરેટરી થરમૉમિટર તથા ક્લિનિકલ થરમૉમિટર વચ્ચેની સમાનતા અને તફાવત જણાવો.
જવાબ: સમાનતા: (૧) બંનેમાં સમાન જાડાઈવાળી પાતળી કાચની નળી હોય છે. (૨) બંનેના એક છેડે બલ્બ હોય છે. (૩) બંનેમાં પ્રવાહી તરીકે મરક્યુરી (પારો) વપરાય છે અને સેલ્સિયસ માપક્રમ હોય છે. તફાવત: (૧) ક્લિનિકલ થરમૉમિટર માનવ શરીરનું તાપમાન માપવા વપરાય છે, જ્યારે લૅબોરેટરી થરમૉમિટર પ્રયોગશાળામાં પદાર્થોનું તાપમાન માપવા વપરાય છે. (૨) ક્લિનિકલ થરમૉમિટરની મર્યાદા ૩૫°C થી ૪૨°C હોય છે, જ્યારે લૅબોરેટરી થરમૉમિટરની મર્યાદા -૧૦°C થી ૧૧૦°C હોય છે. (૩) ક્લિનિકલ થરમૉમિટરમાં પારાને નીચે ઊતરતો રોકવા ખાંચ (કિંક) હોય છે, જ્યારે લૅબોરેટરી થરમૉમિટરમાં ખાંચ હોતી નથી.
પ્રશ્ન ૨. ઉષ્માના સુવાહક તથા ઉષ્માના અવાહક પદાર્થોના બબ્બે ઉદાહરણ આપો.
જવાબ:
(a) પદાર્થના ગરમપણાની માત્રા તાપમાન વડે નક્કી થાય છે.
(b) ઊકળતા પાણીનું તાપમાન માપવા માટે ક્લિનિકલ થરમૉમિટર વાપરી શકાય નહીં.
(c) તાપમાનનું માપન ડિગ્રી સેલ્સિયસ (°C) માં થાય છે.
(d) ઉષ્માવિકિરણ પ્રક્રિયા દ્વારા ઉષ્માના પ્રસરણ માટે માધ્યમની જરૂર હોતી નથી.
(e) ગરમ દૂધના કપમાં સ્ટીલની ચમચી મૂકતાં ચમચીના બીજા છેડા સુધી ઉષ્માનું પ્રસરણ ઉષ્માવહન પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
(f) ઘેરા (કાળા) રંગનાં કપડાં હળવા રંગનાં કપડાં કરતાં ઉષ્માનું શોષણ વધુ કરે છે.
પ્રશ્ન ૪. નીચેનાનાં જોડકાં જોડો.
જવાબ:
(i) ભૂમીય લહેર વહે છે — રાત્રિ દરમિયાન
(ii) દરિયાઈ લહેર વહે છે — દિવસ દરમિયાન
(iii) ઘેરા રંગનાં વસ્ત્રો પસંદગી પામે છે — શિયાળામાં
(iv) હળવા રંગનાં વસ્ત્રો પસંદગી પામે છે — ઉનાળામાં
પ્રશ્ન ૫. શિયાળાની ઋતુમાં એક જાડા વસ્ત્ર કરતાં એક કરતાં વધુ પાતળાં વસ્ત્રો શા માટે પહેરવાં જોઈએ?
જવાબ: એક કરતાં વધુ પાતળાં વસ્ત્રો પહેરવાથી બે વસ્ત્રોની વચ્ચે હવાનું પાતળું સ્તર રચાય છે. હવા ઉષ્માની અવાહક (મંદવાહક) હોવાથી તે આપણા શરીરની ગરમીને બહાર વાતાવરણમાં જતી રોકે છે અને બહારની ઠંડીને અંદર આવતી અટકાવે છે. તેથી એક જાડા વસ્ત્ર કરતાં વધુ પાતળાં વસ્ત્રો પહેરવાથી વધુ હૂંફ મળે છે.
પ્રશ્ન ૬. તપેલીમાં પાણી ગરમ કરવાની આકૃતિમાં ઉષ્માવહન, ઉષ્માનયન તથા ઉષ્માવિકિરણ કયાં સ્થાનોએ થાય છે તેનો નિર્દેશ કરો.
જવાબ:
(૧) ઉષ્માવિકિરણ: બર્નરની જ્યોતમાંથી ગરમી તપેલીના તળિયા સુધી તથા આજુબાજુના વાતાવરણમાં ફેલાય છે.
(૨) ઉષ્માવહન: તપેલીના ધાતુના તળિયા દ્વારા ગરમી અંદરના પાણી સુધી વહન પામે છે.
(૩) ઉષ્માનયન: તપેલીની અંદર તળિયાનું ગરમ પાણી ઉપર જાય છે અને ઉપરનું ઠંડું પાણી નીચે આવે છે, આ રીતે સમગ્ર પાણી ગરમ થાય છે.
પ્રશ્ન ૭. ગરમ હવામાનવાળા પ્રદેશોમાં મકાનોની બહારની દીવાલો સફેદ રંગથી રંગવામાં આવે છે. સમજાવો.
જવાબ: સફેદ રંગ ઉષ્માવિકિરણનું ખૂબ ઓછું શોષણ કરે છે અને મોટાભાગની ઉષ્માનું પરાવર્તન કરી દે છે. તેથી ગરમ પ્રદેશોમાં મકાનોની બહારની દીવાલો સફેદ રંગવાથી દીવાલો ઓછી ગરમ થાય છે અને ઘરની અંદર ઠંડક જળવાઈ રહે છે.
પ્રશ્ન ૮, ૯, ૧૦ અને ૧૧. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
જવાબ: પ્રશ્ન ૮: 30°C તાપમાનવાળા 1 લિટર પાણીને 50°C તાપમાનવાળા 1 લિટર પાણી સાથે મિશ્ર કરતાં બનતા મિશ્રણનું તાપમાન કેટલું હોય? — ઉત્તર: (D) 30°C તથા 50°C ની વચ્ચે (લગભગ 40°C). પ્રશ્ન ૯: 40°C તાપમાન ધરાવતા લોખંડના ગોળાને 40°C જેટલું જ તાપમાન ધરાવતા પાણીમાં મૂકવામાં આવે, તો — ઉત્તર: (B) ઉષ્મા ગોળાથી પાણી તરફ કે પાણીથી ગોળા તરફ વહેશે નહીં. પ્રશ્ન ૧૦: આઇસક્રીમમાં લાકડાની ચમચી ડુબાડતાં, ચમચીનો બીજો છેડો — ઉત્તર: (D) ઠંડો પડતો નથી. પ્રશ્ન ૧૧: રસોઈ માટે વપરાતી સ્ટેઇનલેસ સ્ટીલની કડાઈના તળિયે તાંબાનું સ્તર લગાડેલું હોય છે, કારણ કે — ઉત્તર: (C) સ્ટેઇનલેસ સ્ટીલ કરતાં તાંબુ ઉષ્માનું વધુ સુવાહક છે.
પાઠ ૪ઍસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.
જવાબ:
ઍસિડ
બેઇઝ
૧. તે સ્વાદે ખાટા હોય છે.
૧. તે સ્વાદે તૂરા અને સ્પર્શે ચીકણા હોય છે.
૨. તે ભૂરા લિટમસપત્રને લાલ બનાવે છે.
૨. તે લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે.
૩. તે હળદરપત્ર પર કોઈ અસર કરતા નથી.
૩. તે હળદરપત્રને લાલ બનાવે છે.
૪. તે ફિનોલ્ફથેલિન સાથે રંગવિહીન રહે છે.
૪. તે ફિનોલ્ફથેલિન સાથે ગુલાબી રંગ આપે છે.
પ્રશ્ન ૨. ઘરની ચીજવસ્તુઓ સાફ કરવામાં વપરાતા પદાર્થોમાં એમોનિયા હોય છે, જે લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. તેઓ કેવી પ્રકૃતિ ધરાવે છે?
જવાબ: એમોનિયા લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે, તેથી તે બેઝિક (આલ્કલાઇન) પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
પ્રશ્ન ૩. લિટમસના દ્રાવણનો સ્રોત જણાવો. આ દ્રાવણનો ઉપયોગ શું છે?
જવાબ: લિટમસનું દ્રાવણ લાઇકેન (દગડફૂલ) નામની વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ આપેલ દ્રાવણ ઍસિડિક છે કે બેઝિક તેની કસોટી કરવા (સૂચક તરીકે) થાય છે.
પ્રશ્ન ૪. શું નિસ્યંદિત પાણી ઍસિડિક / બેઝિક / તટસ્થ હોય છે? તમે કેવી રીતે નક્કી કરશો?
જવાબ: નિસ્યંદિત પાણી તટસ્થ હોય છે. તેની ખાતરી કરવા માટે તેમાં લાલ અને ભૂરા બંને લિટમસપત્રો ડુબાડવામાં આવે છે. બંને લિટમસપત્રોના રંગમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, જે દર્શાવે છે કે નિસ્યંદિત પાણી ન તો ઍસિડિક છે કે ન તો બેઝિક, તે તટસ્થ છે.
પ્રશ્ન ૫. એક ઉદાહરણની મદદ વડે તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.
જવાબ: ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં ઍસિડ અને બેઇઝ બંને પોતાનો ગુણધર્મ ગુમાવી ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે તથા ઉષ્મા મુક્ત થાય છે, તેને તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા કહે છે.
ઉદાહરણ: મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (HCl) + સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ (NaOH) → સોડિયમ ક્લોરાઇડ (NaCl - ક્ષાર) + પાણી (H₂O) + ઉષ્મા.
પ્રશ્ન ૬. ખરાં (T) કે ખોટાં (F) જણાવો.
જવાબ:
(i) નાઇટ્રિક ઍસિડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. — ખોટું (F)
(ii) સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે. — ખોટું (F)
(iii) સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ એકબીજાને તટસ્થ કરીને પાણી અને ક્ષાર બનાવે છે. — ખરું (T)
(iv) સૂચક એવો પદાર્થ છે જે ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણમાં જુદો રંગ આપે છે. — ખરું (T)
(v) દાંતનો સડો બેઇઝની હાજરીને કારણે થાય છે. — ખોટું (F)
પ્રશ્ન ૭. દોરજી પાસે રેસ્ટોરન્ટમાં ઠંડાં પીણાંની કેટલીક બોટલો છે, જેના પર લેબલ નથી. ગ્રાહકો ઍસિડિક, બેઝિક અને તટસ્થ પીણું માંગે છે, તો દોરજી લિટમસપત્રથી કેવી રીતે નક્કી કરશે?
જવાબ: દોરજી દરેક બોટલમાંથી થોડું પીણું લઈ ભૂરા અને લાલ લિટમસપત્ર પર નાખશે:
(૧) જે પીણું ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે તે ઍસિડિક પીણું છે.
(૨) જે પીણું લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે તે બેઝિક પીણું છે.
(૩) જે પીણું લાલ કે ભૂરા કોઈપણ લિટમસનો રંગ ન બદલે તે તટસ્થ પીણું છે.
પ્રશ્ન ૮. સમજાવો શા માટે: (a) ઍસિડિટી વખતે ઍન્ટાસિડની ગોળી (b) કીડી કરડે ત્યારે કેલેમાઇનનું દ્રાવણ (c) કારખાનાના કચરાનું તટસ્થીકરણ.
જવાબ:
(a) ઍન્ટાસિડની ગોળી: અપચાને કારણે જઠરમાં વધુ પડતો હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ બનવાથી ઍસિડિટી થાય છે. ઍન્ટાસિડ (મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા) એ બેઇઝ છે, જે વધારાના ઍસિડને તટસ્થ કરી રાહત આપે છે.
(b) કેલેમાઇનનું દ્રાવણ: કીડી કરડે ત્યારે ચામડીમાં ફોર્મિક ઍસિડ દાખલ કરે છે, જેનાથી બળતરા થાય છે. કેલેમાઇન (ઝિંક કાર્બોનેટ) બેઝિક હોવાથી તે ઍસિડની અસરને તટસ્થ કરી બળતરા શાંત કરે છે.
(c) કારખાનાંનો કચરો: કારખાનાંઓમાંથી નીકળતો કચરો મોટેભાગે ઍસિડિક હોય છે. જો તેને સીધો પાણીમાં છોડવામાં આવે તો માછલીઓ અને જળચર જીવો નાશ પામે છે. તેથી તેને બેઝિક પદાર્થ ઉમેરી તટસ્થ કરવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૯. તમને ત્રણ પ્રવાહી આપેલાં છે: હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ અને ખાંડનું દ્રાવણ. માત્ર હળદરના સૂચકથી તમે તેમને કેવી રીતે ઓળખશો?
જવાબ: (૧) ત્રણેય પ્રવાહીના ટીપાં હળદરના સૂચક પર નાખતાં જે પ્રવાહી હળદરને લાલ બનાવે તે બેઝ એટલે કે સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ છે.
(૨) હવે બાકીના બે પ્રવાહીમાં સોડિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ ઉમેરી મિશ્રણ બનાવો અને તેને હળદરપત્ર પર નાખો. જે મિશ્રણ હળદરપત્રનો રંગ પીળો જ રાખે (રંગ ન બદલે) તે પ્રવાહી હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ છે (કારણ કે તટસ્થીકરણ થઈ ગયું), અને જે મિશ્રણ હળદરપત્રને લાલ બનાવે તે ખાંડનું દ્રાવણ છે (કારણ કે ખાંડ તટસ્થ હોવાથી બેઇઝની અસર જળવાઈ રહે છે).
પ્રશ્ન ૧૦. ભૂરા લિટમસપત્રને દ્રાવણમાં ડુબાડતાં તે ભૂરું જ રહે છે, તો દ્રાવણની પ્રકૃતિ કેવી હશે? સમજાવો.
જવાબ: દ્રાવણની પ્રકૃતિ કાં તો બેઝિક હશે અથવા તટસ્થ હશે. કારણ કે બેઇઝ અને તટસ્થ દ્રાવણ બંને ભૂરા લિટમસપત્રના રંગમાં કોઈ ફેરફાર કરતા નથી (માત્ર ઍસિડ જ ભૂરા લિટમસને લાલ કરે છે).
જવાબ: આપેલા વિકલ્પો (a, b, c, d) માંથી સાચાં વિધાનો પસંદ કરતાં — (iv) માત્ર (d) એટલે કે "ઍસિડિક તથા બેઝિક પદાર્થમાં રંગ પરિવર્તન એ સૂચકના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે." (કારણ કે બધાં સૂચકો બંનેમાં રંગ બદલતાં નથી; દા.ત. હળદર ઍસિડમાં રંગ બદલતી નથી પણ બેઇઝમાં લાલ થાય છે).
પાઠ ૫ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૨. ખરાં કે ખોટાં જણાવો અને ખોટું હોય તો સુધારીને લખો.
જવાબ:
(a) લાકડાને કાપીને તેના ટુકડા કરવા એ રાસાયણિક ફેરફાર છે. — ખોટું (સુધારો: લાકડાને કાપીને તેના ટુકડા કરવા એ ભૌતિક ફેરફાર છે.)
(b) પાંદડાંમાંથી ખાતર બનવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે. — ખોટું (સુધારો: પાંદડાંમાંથી ખાતર બનવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.)
(c) લોખંડની પાઇપ પર જસતનો ઢોળ ચડાવતાં તેને જલદી કાટ લાગતો નથી. — ખરું
(d) લોખંડ અને તેનો કાટ બંને એક જ પદાર્થ છે. — ખોટું (સુધારો: લોખંડ અને તેનો કાટ બંને જુદા જુદા પદાર્થો છે.)
(e) વરાળનું ઠારણ એ રાસાયણિક ફેરફાર નથી. — ખરું
પ્રશ્ન ૩. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જવાબ:
(a) જ્યારે કાર્બન ડાયૉક્સાઇડને ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે ત્યારે તે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનવાને કારણે દૂધિયું બની જાય છે.
(b) ખાવાના સોડાનું રાસાયણિક નામ સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ (સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ) છે.
(c) લોખંડને કાટ લાગતા બચાવવાની બે રીતો રંગ કરવો અને ગેલ્વેનાઇઝેશન (જસતનો ઢોળ ચડાવવો) છે.
(d) એવા ફેરફારો કે જેમાં પદાર્થના માત્ર ભૌતિક ગુણધર્મો બદલાય છે તેને ભૌતિક ફેરફાર કહે છે.
(e) એવા ફેરફાર કે જેમાં નવો પદાર્થ બને છે તેને રાસાયણિક ફેરફાર કહે છે.
પ્રશ્ન ૪. જ્યારે બેકિંગ સોડાને લીંબુના રસની સાથે ભેળવવામાં આવે છે, ત્યારે પરપોટા સાથે વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. આ કયા પ્રકારનો ફેરફાર છે? સમજાવો.
જવાબ: આ રાસાયણિક ફેરફાર છે. કારણ કે બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ) અને લીંબુના રસ (સાઇટ્રિક ઍસિડ) વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ 'કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ' વાયુ અને ક્ષાર જેવા નવા ગુણધર્મ ધરાવતા પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રશ્ન ૫. જ્યારે મીણબત્તી સળગે છે ત્યારે ભૌતિક અને રાસાયણિક બંને પ્રકારના ફેરફાર થાય છે, તે ઓળખો. અન્ય ઉદાહરણ આપો.
જવાબ: મીણબત્તી સળગે ત્યારે: (૧) મીણનું પીગળવું અને ઠરીને ફરી મીણ બનવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે. (૨) મીણની વાટ અને મીણની વરાળનું સળગીને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ, પ્રકાશ અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરવી એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
અન્ય ઉદાહરણ: રસોઈ ગૅસ (LPG) નો ઉપયોગ (સિલિન્ડરમાંથી પ્રવાહી ગૅસનું વાયુ બનવું તે ભૌતિક ફેરફાર, અને બર્નર પર ગૅસનું સળગવું તે રાસાયણિક ફેરફાર) અથવા ખોરાક ચાવવો અને પાચન થવું.
પ્રશ્ન ૬. તમે કેવી રીતે બતાવશો કે દહીંનું જામવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે?
જવાબ: દૂધમાંથી દહીં બન્યા પછી દહીંનો સ્વાદ, ગંધ અને ગુણધર્મો દૂધ કરતાં સાવ ભિન્ન (ખાટા) હોય છે. દૂધમાં લૅક્ટોબેસિલસ બૅક્ટેરિયાની ક્રિયાથી નવો પદાર્થ (દહીં) બને છે અને દહીંમાંથી ફરી દૂધ મેળવી શકાતું નથી. તેથી દહીંનું જામવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
પ્રશ્ન ૭. સમજાવો કે લાકડાનું દહન થવું તથા લાકડાને તેના ટુકડાઓમાં કાપવું બંને જુદા જુદા પ્રકારના ફેરફાર ગણવામાં આવે છે.
જવાબ: લાકડાનું દહન થાય ત્યારે તે ઑક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરી રાખ, ધુમાડો અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ જેવા નવા પદાર્થો બનાવે છે, તેથી તે રાસાયણિક ફેરફાર છે. જ્યારે લાકડાને કાપીને ટુકડા કરવાથી માત્ર તેનો આકાર અને કદ બદલાય છે, પદાર્થ તો લાકડું જ રહે છે, તેથી તે ભૌતિક ફેરફાર છે.
પ્રશ્ન ૮. કૉપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે તેનું વર્ણન કરો.
જવાબ: (૧) એક બીકરમાં એક કપ પાણી લઈ તેમાં મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડના થોડા ટીપાં નાખો.
(૨) પાણીને ઉકાળો અને તેમાં ધીરે ધીરે કૉપર સલ્ફેટનો ભૂકો ઉમેરતા જઈ હલાવો.
(૩) જ્યારે દ્રાવણમાં વધુ ભૂકો ઓગળતો બંધ થાય (સંતૃપ્ત દ્રાવણ બને), ત્યારે દ્રાવણને ગાળી લો.
(૪) દ્રાવણને હલાવ્યા વિના થોડા કલાકો ઠંડું પડવા દો. અવલોકન કરતા તળિયે કૉપર સલ્ફેટના શુદ્ધ વાદળી સ્ફટિકો બનેલા જોવા મળશે.
પ્રશ્ન ૯. સમજાવો કે લોખંડના દરવાજાને રંગવાથી તેને કેવી રીતે કાટ લાગવામાંથી બચાવી શકાય છે?
જવાબ: લોખંડને કાટ લાગવા માટે હવામાંનો ઑક્સિજન અને પાણી (ભેજ) બંનેનો સંપર્ક જરૂરી છે. લોખંડના દરવાજાને રંગ કરવાથી તેના પર રંગનું અવાહક પડ જામી જાય છે, જે લોખંડને હવા અને ભેજના સીધા સંપર્કમાં આવતું અટકાવે છે. આથી કાટ લાગતો નથી.
પ્રશ્ન ૧૦. સમજાવો કે રણપ્રદેશ કરતાં દરિયાકિનારાના વિસ્તારમાં લોખંડને કાટ ઝડપથી કેમ લાગે છે?
જવાબ: દરિયાકિનારાના વિસ્તારની હવામાં ભેજ (પાણીની વરાળ) નું પ્રમાણ રણપ્રદેશની સૂકી હવા કરતાં ઘણું વધારે હોય છે. વધુ ભેજ અને ઑક્સિજનની હાજરીને કારણે દરિયાકિનારાના વિસ્તારમાં લોખંડને કાટ ઝડપથી લાગે છે.
પ્રશ્ન ૧૧ અને ૧૨. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (LPG ગૅસ અને બાયોગૅસ).
જવાબ: પ્રશ્ન ૧૧: રસોડામાં વપરાતો ગૅસ (LPG) સિલિન્ડરમાં પ્રવાહી સ્વરૂપે હોય છે. બહાર આવતા તે વાયુમાં ફેરવાય છે (ફેરફાર A) અને પછી તેનું દહન થાય છે (ફેરફાર B). — ઉત્તર: (ii) પ્રક્રિયા B રાસાયણિક ફેરફાર છે (જ્યારે પ્રક્રિયા A ભૌતિક ફેરફાર છે). પ્રશ્ન ૧૨: અજારક બૅક્ટેરિયા પ્રાણીઓના કચરાને વિઘટિત કરી બાયોગૅસ બનાવે છે (ફેરફાર A), પછી બાયોગૅસ બળતણ તરીકે દહન પામે છે (ફેરફાર B). — ઉત્તર: (iii) પ્રક્રિયા A અને B બંને રાસાયણિક ફેરફાર છે.
પાઠ ૬સજીવોમાં શ્વસન (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. દોડની સ્પર્ધાને અંતે રમતવીર સામાન્ય પરિસ્થિતિની સરખામણીએ શા માટે ઝડપી અને ઊંડા શ્વાસ લે છે?
જવાબ: દોડતી વખતે રમતવીરના સ્નાયુઓને વધુ ઊર્જાની જરૂર પડે છે, પરંતુ તે સમયે પૂરતો ઑક્સિજન મળતો નથી તેથી અજારક શ્વસન થાય છે. દોડ પૂરી કર્યા પછી સ્નાયુઓને વધુ ઑક્સિજન પૂરો પાડવા અને જમા થયેલા લેક્ટિક ઍસિડને સંપૂર્ણ તોડી ઊર્જા મુક્ત કરવા માટે રમતવીર ઝડપી અને ઊંડા શ્વાસ લે છે.
પ્રશ્ન ૨. જારક અને અજારક શ્વસનમાં જોવા મળતી સમાનતા અને અસમાનતા નોંધો.
જવાબ: સમાનતા: (૧) બંને પ્રક્રિયા સજીવના કોષોમાં થાય છે. (૨) બંનેમાં ગ્લુકોઝનું વિઘટન થઈ શક્તિ (ઊર્જા) અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ઉત્પન્ન થાય છે. અસમાનતા (તફાવત): (૧) જારક શ્વસન ઑક્સિજનની હાજરીમાં થાય છે, જ્યારે અજારક શ્વસન ઑક્સિજનની ગેરહાજરીમાં થાય છે. (૨) જારક શ્વસનમાં ગ્લુકોઝનું સંપૂર્ણ દહન થઈ વધુ શક્તિ મળે છે અને પાણી બને છે; અજારક શ્વસનમાં અપૂર્ણ દહન થઈ ઓછી શક્તિ મળે છે અને આલ્કોહોલ કે લેક્ટિક ઍસિડ બને છે.
પ્રશ્ન ૩. જ્યારે આપણે ધૂળવાળી હવા શ્વાસમાં લઈએ છીએ ત્યારે શા માટે વારંવાર છીંક આવે છે?
જવાબ: ધૂળવાળી હવામાં ધૂળના રજકણો, ધુમાડો અને પરાગરજ હોય છે. નાસિકાકોટરમાં રહેલા વાળ તેને રોકે છે, પરંતુ કેટલાક કણો અંદર પસાર થઈ અંતઃગુહામાં ખંજવાળ/ઉત્તેજના પેદા કરે છે. આથી આ બિનજરૂરી કચરાને ધક્કા સાથે બહાર ફેંકી દેવા આપણને છીંક આવે છે, જેથી શુદ્ધ હવા શરીરમાં પ્રવેશે.
પ્રશ્ન ૪. ત્રણ કસનળી A, B અને C લો. કસનળી A માં ગોકળગાય, B માં જલીય વનસ્પતિ અને C માં ગોકળગાય તથા વનસ્પતિ બંને મૂકો. કઈ કસનળીમાં CO₂ નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળશે?
જવાબ: કસનળી A માં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ (CO₂) નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળશે. કારણ કે કસનળી A માં માત્ર ગોકળગાય છે, જે શ્વસનમાં સતત CO₂ મુક્ત કરે છે અને તેનો ઉપયોગ કરનાર કોઈ નથી. જ્યારે B અને C માં રહેલી વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણમાં CO₂ નો ઉપયોગ કરી લે છે.
પ્રશ્ન ૫. સાચા ઉત્તર પર નિશાની કરો.
જવાબ:
(a) વંદામાં હવા શરીરની અંદર શાના દ્વારા પ્રવેશે છે? — (iii) શ્વાસછિદ્રો
(b) ભારે કસરત દરમિયાન પગમાં દુખાવો શેના જમા થવાને કારણે થાય છે? — (ii) લેક્ટિક ઍસિડ
(c) આરામની સ્થિતિમાં પુખ્ત વ્યક્તિનો શ્વસનદર સરેરાશ કેટલો હોય છે? — (ii) ૧૫-૧૮ મિનિટ દીઠ
(d) ઉચ્છ્વાસ દરમિયાન પાંસળીઓ — (ii) નીચેની તરફ જાય છે
જવાબ:
(i) ભારે કસરત દરમિયાન વ્યક્તિનો શ્વસનદર ઘટે છે. — ખોટું (F)
(ii) વનસ્પતિ માત્ર દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે અને માત્ર રાત્રિ દરમિયાન શ્વસન કરે છે. — ખોટું (F) (શ્વસન સતત દિવસ-રાત ચાલે છે)
(iii) દેડકો તેની ત્વચા અને ફેફસાં બંને દ્વારા શ્વસન કરે છે. — ખરું (T)
(iv) માછલીઓ શ્વસન માટે ફેફસાં ધરાવે છે. — ખોટું (F) (ઝાલર હોય છે)
(v) શ્વાસ દરમિયાન ઉરસગુહાનું કદ વધે છે. — ખરું (T)
પ્રશ્ન ૮. શબ્દ-ચોકઠામાંથી શ્વસનતંત્ર સંબંધિત નવ શબ્દો શોધીને તેના નામ જણાવો.
જવાબ:
(i) હૃદયમાંથી રુધિરનું વહન શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ ધમનીઓ દ્વારા થાય છે.
(ii) હિમોગ્લોબિન રક્તકણો માં હાજર હોય છે.
(iii) ધમની અને શિરાઓ કેશિકાઓ ના જાળા સ્વરૂપે જોડાયેલી હોય છે.
(iv) હૃદયનું તાલબદ્ધ સંકોચન અને વિસંકોચન એ હૃદયના ધબકારા તરીકે ઓળખાય છે.
(v) મનુષ્યનું મુખ્ય ઉત્સર્ગદ્રવ્ય યુરિયા છે.
(vi) પરસેવો પાણી અને ક્ષાર ધરાવે છે.
(vii) મૂત્રપિંડ પ્રવાહી સ્વરૂપે કચરાનો નિકાલ કરે છે જેને મૂત્ર કહે છે.
(viii) પાણી ખૂબ ઊંચા વૃક્ષોમાં ઊંચે સુધી પહોંચે છે તે બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણને આભારી છે.
પ્રશ્ન ૪. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાં ઘટકોનું વહન શા માટે જરૂરી છે? સમજાવો.
જવાબ: વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને જીવંત રહેવા ખોરાક, પાણી અને ઑક્સિજનની જરૂર પડે છે, જેને શરીરના એક ભાગથી બધા કોષો સુધી પહોંચાડવા જરૂરી છે. ઉપરાંત શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા નકામા ઉત્સર્ગ પદાર્થોને જ્યાંથી તેનો નિકાલ થઈ શકે તે અંગ સુધી પહોંચાડવા માટે ઘટકોનું વહન અત્યંત જરૂરી છે.
પ્રશ્ન ૫. જો રુધિરમાં રુધિરકણિકાઓ (ત્રાકકણો) ન હોય, તો શું થાય?
જવાબ: રુધિરમાં રહેલી રુધિરકણિકાઓ ઈજા કે ઘા થાય ત્યારે રુધિર ગંઠાઈ જવાની ક્રિયામાં મદદ કરે છે. જો રુધિરકણિકાઓ ન હોય, તો ઘા પડતાં રુધિર ગંઠાય નહીં અને સતત લોહી વહી જવાથી વ્યક્તિનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન ૬. પર્ણરંધ્રો એટલે શું? પર્ણરંધ્રોનાં બે કાર્યો આપો.
જવાબ: વનસ્પતિના પર્ણની સપાટી પર આવેલાં સૂક્ષ્મ છિદ્રોને પર્ણરંધ્રો કહે છે. કાર્યો: (૧) બાષ્પોત્સર્જનની ક્રિયા દ્વારા વધારાના પાણીને બાષ્પ સ્વરૂપે બહાર કાઢવું. (૨) પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન માટે કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને ઑક્સિજન વાયુની આપ-લે કરવી.
પ્રશ્ન ૭. શું વનસ્પતિમાં બાષ્પોત્સર્જન કોઈ ઉપયોગી કાર્ય કરે છે? સમજાવો.
જવાબ: હા, બાષ્પોત્સર્જન બે મહત્ત્વના કાર્યો કરે છે: (૧) તે એક શોષણ ખેંચાણ (ચૂસણ પુલ) ઉત્પન્ન કરે છે, જેનાથી ઊંચા વૃક્ષોમાં પણ મૂળ દ્વારા શોષાયેલું પાણી અને ખનીજ ક્ષારો ટોચ સુધી પહોંચે છે. (૨) બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનું બાષ્પીભવન થવાથી વનસ્પતિને ઠંડક મળે છે.
પ્રશ્ન ૮. રુધિરના ઘટકોનાં નામ આપો.
જવાબ: રુધિરના મુખ્ય ચાર ઘટકો છે: (૧) રુધિરરસ (પ્લાઝ્મા - પ્રવાહી ભાગ), (૨) રક્તકણો (RBC), (૩) શ્વેતકણો (WBC) અને (૪) રુધિરકણિકાઓ / ત્રાકકણો (Platelets).
પ્રશ્ન ૯. શરીરના બધા જ ભાગોને રુધિરની જરૂરિયાત શા માટે રહે છે?
જવાબ: કારણ કે રુધિર શરીરના દરેક ભાગને પચેલા પોષક દ્રવ્યો અને ઑક્સિજન પૂરા પાડે છે, શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખે છે, રોગના જંતુઓ સામે રક્ષણ આપે છે અને કોષોમાં બનેલા નકામા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો (CO₂, યુરિયા) ને બહાર કાઢવા માટે લઈ જાય છે.
પ્રશ્ન ૧૦. રુધિરનો રંગ લાલ શાના કારણે હોય છે?
જવાબ: રુધિરના રક્તકણોમાં રહેલા હિમોગ્લોબિન નામના લાલ રંજકદ્રવ્યને કારણે રુધિરનો રંગ લાલ હોય છે.
પ્રશ્ન ૧૧. હૃદયનાં કાર્યો લખો.
જવાબ: હૃદય પંપ તરીકે સતત ધબકીને રુધિરનું પરિવહન કરે છે: (૧) શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી અશુદ્ધ (CO₂ યુક્ત) રુધિર જમણા કર્ણક અને જમણા ક્ષેપકમાં થઈ શુદ્ધ થવા ફેફસાંમાં મોકલે છે. (૨) ફેફસાંમાંથી આવેલું શુદ્ધ (O₂ યુક્ત) રુધિર ડાબા કર્ણક અને ડાબા ક્ષેપકમાં થઈ ધમની દ્વારા શરીરના બધા ભાગોમાં પહોંચાડે છે.
પ્રશ્ન ૧૨. ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ થવો શા માટે જરૂરી છે?
જવાબ: શરીરની જૈવિક ક્રિયાઓ દરમિયાન કોષોમાં યુરિયા અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ જેવા ઝેરી અને બિનઉપયોગી ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો બને છે. જો તે શરીરમાં જમા રહે તો શરીરને નુકસાન પહોંચાડે છે અને જીવલેણ બની શકે છે. તેથી તેનો સમયાંતરે નિકાલ થવો જરૂરી છે.
પ્રશ્ન ૧૩. મનુષ્યના ઉત્સર્જનતંત્રના ભાગો અને કાર્ય જણાવો (આકૃતિનું નામનિર્દેશન).
જવાબ: મનુષ્યના ઉત્સર્જનતંત્રના મુખ્ય ચાર ભાગો છે: (૧) એક જોડ મૂત્રપિંડ (કિડની) — રુધિરને ગાળી તેમાંથી યુરિયા અને વધારાનું પાણી અલગ કરી મૂત્ર બનાવે છે. (૨) એક જોડ મૂત્રવાહિની — મૂત્રપિંડમાંથી મૂત્રને મૂત્રાશય સુધી લઈ જાય છે. (૩) મૂત્રાશય — મૂત્રનો અસ્થાયી સંગ્રહ કરે છે. (૪) મૂત્રમાર્ગ અને મૂત્રછિદ્ર — મૂત્રને શરીરની બહાર ત્યાગ કરે છે.
પાઠ ૮વનસ્પતિમાં પ્રજનન (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જવાબ:
(a) વનસ્પતિના વાનસ્પતિક ભાગોમાંથી નવો છોડ નિર્માણ પામવાની ક્રિયાને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહે છે.
(b) પુષ્પ કાં તો નર અથવા માદા પ્રજનન અંગો ધરાવે છે. આવા પુષ્પને એકલિંગી પુષ્પ કહે છે.
(c) પરાગરજનું પુષ્પના પરાગાશયમાંથી એ જ પુષ્પના પરાગાસન અથવા તો બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપનની ક્રિયાને પરાગનયન કહે છે.
(d) નર જન્યુ અને માદા જન્યુના સંયુગ્મનને ફલન કહે છે.
(e) બીજ ફેલાવો પવન, પાણી અને પ્રાણીઓ દ્વારા થાય છે.
પ્રશ્ન ૨. અલિંગી પ્રજનનની વિવિધ પદ્ધતિઓ વર્ણવો અને ઉદાહરણ આપો.
જવાબ:
(૧) વાનસ્પતિક પ્રજનન: વનસ્પતિના મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ કે કલિકામાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે. દા.ત., ગુલાબની કલમ, બટાકાની આંખ, પાનફૂટીનું પર્ણ.
(૨) કલિકાસર્જન: યીસ્ટ જેવા એકકોષી સજીવમાં શરીર પર નાની કલિકા ઉત્પન્ન થાય છે, જે વૃદ્ધિ પામી અલગ પડી નવો સજીવ બને છે. દા.ત., યીસ્ટ.
(૩) અવખંડન: જળાશયોમાં રહેલી લીલનો તંતુ બે કે વધુ ટુકડાઓમાં તૂટે છે અને દરેક ટુકડો નવી લીલ તરીકે વિકસે છે. દા.ત., સ્પાયરોગાયરા.
(૪) બીજાણુ સર્જન: ફૂગમાં બીજાણુધાનીમાંથી બીજાણુઓ હવામાં મુક્ત થાય છે અને અનુકૂળ જગ્યાએ અંકુરણ પામે છે. દા.ત., મ્યુકર (બ્રેડમોલ્ડ), હંસરાજ, મોસ.
પ્રશ્ન ૩. તમે લિંગી પ્રજનન દ્વારા શું સમજ્યા તે વર્ણવો.
જવાબ: લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા બંને પિતૃઓની ભાગીદારી જરૂરી છે. સપુષ્પી વનસ્પતિમાં પુષ્પ એ પ્રજનન અંગ છે. પુંકેસર નર પ્રજનન અંગ છે જે પરાગરજ (નર જન્યુ) ઉત્પન્ન કરે છે, અને સ્ત્રીકેસર માદા પ્રજનન અંગ છે જે અંડક (માદા જન્યુ) ધરાવે છે. પરાગનયન બાદ નર અને માદા જન્યુનું સંયુગ્મન (ફલન) થઈ ફલિતાંડ બને છે, જેમાંથી ભ્રૂણ, બીજ અને ફળનું નિર્માણ થાય છે.
પ્રશ્ન ૪. અલિંગી અને લિંગી પ્રજનન વચ્ચેનો તફાવત આપો.
જવાબ:
અલિંગી પ્રજનન
લિંગી પ્રજનન
૧. તેમાં માત્ર એક જ પિતૃની જરૂર પડે છે.
૧. તેમાં નર અને માદા એમ બે પિતૃ (કે બંને જન્યુ) ની જરૂર પડે છે.
૨. તેમાં બીજની જરૂર હોતી નથી.
૨. તેમાં બીજ દ્વારા નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.
૩. ઉત્પન્ન થતી સંતતિ પિતૃની આબેહૂબ નકલ હોય છે.
૩. ઉત્પન્ન થતી સંતતિમાં બંને પિતૃઓના મિશ્ર લક્ષણો હોય છે.
જવાબ: (૧) પુંકેસર (નર પ્રજનન અંગ): તેના બે ભાગ છે — (a) તંતુ (પાતળી દાંડી) અને (b) પરાગાશય (ઉપરનો ફૂલેલો ભાગ જેમાં પરાગરજ હોય છે).
(૨) સ્ત્રીકેસર (માદા પ્રજનન અંગ): તેના ત્રણ ભાગ છે — (a) પરાગાસન (સૌથી ઉપરનો ચીકણો ભાગ જ્યાં પરાગરજ બેસે છે), (b) પરાગવાહિની (વચ્ચેની નળી) અને (c) અંડાશય (નીચેનો ફૂલેલો ભાગ જેમાં અંડકો હોય છે).
પ્રશ્ન ૬. સ્વ-પરાગનયન અને પર-પરાગનયન વચ્ચેનો તફાવત આપો.
જવાબ: સ્વ-પરાગનયન: જો પરાગરજ તે જ પુષ્પના અથવા તે જ છોડના બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય, તો તેને સ્વ-પરાગનયન કહે છે. તેમાં બાહ્ય વાહકની ખાસ જરૂર રહેતી નથી. પર-પરાગનયન: જો એક પુષ્પની પરાગરજ તે જ જાતિના અન્ય છોડના પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય, તો તેને પર-પરાગનયન કહે છે. તેમાં પવન, પાણી કે કીટકો જેવા વાહકોની જરૂર પડે છે.
પ્રશ્ન ૭. પુષ્પમાં ફલનની ક્રિયા કેવી રીતે થાય છે?
જવાબ: પરાગનયન દ્વારા પરાગરજ સ્ત્રીકેસરના પરાગાસન પર પડે છે. ત્યાંથી પરાગરજ અંકુરિત થઈ એક પરાગનલિકા ઉત્પન્ન કરે છે, જે પરાગવાહિનીમાંથી પસાર થઈ અંડાશયમાં રહેલા અંડક સુધી પહોંચે છે. પરાગનલિકા દ્વારા નર જન્યુ અંડકમાં રહેલા માદા જન્યુ સાથે જોડાય છે. આ સંયુગ્મનની ક્રિયાને ફલન કહે છે, જેનાથી ફલિતાંડ બને છે અને તેમાંથી ભ્રૂણ વિકસે છે.
પ્રશ્ન ૮. વિવિધ રીતે થતો બીજનો ફેલાવો સમજાવો.
જવાબ:
(૧) પવન દ્વારા: પાંખોવાળાં બીજ (સરગવો, મેપલ), હલકા બીજ (ઘાસ) કે રોમમય બીજ (આંકડો, સૂર્યમુખી) પવનથી ઊડીને દૂર સુધી ફેલાય છે.
(૨) પાણી દ્વારા: નાળિયેર જેવા તંતુમય અને તરતા આવરણવાળાં ફળ કે બીજ પાણીમાં તરીને દૂર પહોંચે છે.
(૩) પ્રાણીઓ દ્વારા: ગાડરિયું કે યુરેના જેવા કાંટાળાં બીજ પ્રાણીઓના શરીર કે કપડાં પર ચોંટીને ફેલાય છે.
(૪) ફળ ફાટવાથી (ઝટકાથી): એરંડા અને બાલસમના ફળ સુકાઈને ઝટકાથી ફાટે છે ત્યારે બીજ દૂર સુધી ફેંકાય છે.
જવાબ:
(a) વનસ્પતિનો પ્રજનન ભાગ એ... છે — (iv) પુષ્પ
(b) નર અને માદા જન્યુના સંયુગ્મનની ક્રિયાને... કહે છે — (i) ફલન
(c) પરિપક્વ અંડાશય... બનાવે છે — (iv) ફળ
(d) બીજાણુ ઉત્પન્ન કરતી વનસ્પતિ — (ii) બ્રેડમોલ્ડ
(e) પાનફૂટી પ્રજનન શાના દ્વારા કરે છે? — (ii) પર્ણ
પાઠ ૯ગતિ અને સમય (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
જવાબ:
(i) સમયનો મૂળભૂત એકમ સેકન્ડ છે. — સાચું છે.
(ii) દરેક પદાર્થ અચળ ઝડપે ગતિ કરે છે. — સાચું નથી (ખોટું છે).
(iii) બે શહેરો વચ્ચેનું અંતર કિલોમીટરમાં મપાય છે. — સાચું છે.
(iv) આપેલા લોલકનો આવર્તકાળ અચળ હોતો નથી. — સાચું નથી (ખોટું છે).
(v) ટ્રેનની ઝડપ m/h માં દર્શાવાય છે. — સાચું નથી (ખોટું છે; km/h માં દર્શાવાય છે).
પ્રશ્ન ૩. સાદું લોલક ૨૦ દોલન પૂર્ણ કરવા માટે ૩૨ સેકન્ડ લે છે, તો લોલકનો આવર્તકાળ શોધો.
જવાબ: દોલનોની સંખ્યા = ૨૦, લીધેલો સમય = ૩૨ સેકન્ડ.
લોલકનો આવર્તકાળ = કુલ સમય / દોલનોની સંખ્યા = ૩૨ / ૨૦ = ૧.૬ સેકન્ડ.
પ્રશ્ન ૪. બે સ્ટેશન વચ્ચેનું અંતર ૨૪૦ કિલોમીટર છે. ટ્રેનને આ અંતર કાપતા ૪ કલાક લાગે છે, તો ટ્રેનની ઝડપ શોધો.
પ્રશ્ન ૫. ઘડિયાળમાં ૮:૩૦ વાગ્યે કારના ઓડોમીટરનું વાંચન ૫૭૩૨૧.૦ કિમી છે. ૮:૫૦ વાગ્યે ઓડોમીટરનું વાંચન ૫૭૩૩૬.૦ કિમી થાય છે, તો કાર દ્વારા કપાયેલું અંતર અને ઝડપ (km/min અને km/h માં) શોધો.
પ્રશ્ન ૧૦. કોઈ કાર ૪૦ km/h ની ઝડપે ૧૫ મિનિટ ગતિ કરે છે અને ત્યારબાદ ૬૦ km/h ની ઝડપે ૧૫ મિનિટ ગતિ કરે છે, તો કારે કાપેલું કુલ અંતર શોધો.
જવાબ: પ્રથમ ૧૫ મિનિટ (૦.૨૫ કલાક) માં કાપેલું અંતર = ૪૦ × ૦.૨૫ = ૧૦ કિમી.
બીજી ૧૫ મિનિટ (૦.૨૫ કલાક) માં કાપેલું અંતર = ૬૦ × ૦.૨૫ = ૧૫ કિમી.
કારે કાપેલું કુલ અંતર = ૧૦ + ૧૫ = ૨૫ કિલોમીટર (વિકલ્પ ii).
પ્રશ્ન ૧૧, ૧૨ અને ૧૩. આલેખ અને ફોટોગ્રાફ આધારિત પ્રશ્નો.
જવાબ: પ્રશ્ન ૧૧: ૧૦ સેકન્ડના અંતરાલે લીધેલા ફોટોગ્રાફમાં જો વાદળી કાર ૧૦૦ મીટર અંતર કાપતી હોય (૧ સેમી = ૧૦૦ મીટર માપક્રમ મુજબ), તો કારની ઝડપ = ૧૦૦ / ૧૦ = ૧૦ m/s. પ્રશ્ન ૧૨: વાહન A અને વાહન B ના અંતર-સમય આલેખમાં વાહન A ની રેખાનો ઢાળ વધુ છે (સમાન સમયમાં વધુ અંતર કાપે છે), તેથી વાહન A વધુ ઝડપથી ગતિ કરે છે. પ્રશ્ન ૧૩: આપેલ ટ્રકના અંતર-સમયના આલેખોમાંથી આલેખ (iii) દર્શાવે છે કે ટ્રકની ઝડપ અચળ નથી, કારણ કે તેનો આલેખ સીધી રેખા નથી પરંતુ વક્ર રેખા છે.
પાઠ ૧૦વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. વિદ્યુત પરિપથના ઘટકોને દર્શાવવા માટે વપરાતી સંજ્ઞાઓ સમજાવો.
જવાબ: (૧) જોડાણ તાર: એક સીધી રેખા વડે દર્શાવાય છે. (૨) વિદ્યુત કોષ: એક લાંબી પાતળી રેખા (ધન ધ્રુવ +) અને તેની સમાંતર ટૂંકી જાડી રેખા (ઋણ ધ્રુવ -) વડે દર્શાવાય છે. (૩) બેટરી: બે કે વધુ વિદ્યુત કોષોની સંજ્ઞાઓનું ક્રમિક જોડાણ. (૪) સ્વિચ ON: બે ટપકાંને જોડતી સીધી રેખા (બંધ પરિપથ). (૫) સ્વિચ OFF: બે ટપકાં વચ્ચે ખૂણો બનાવતી ઊંચકાયેલી રેખા (ખુલ્લો પરિપથ). (૬) વિદ્યુત બલ્બ: વર્તુળની અંદર 'M' અથવા વળાંકવાળો ફિલામેન્ટ.
જવાબ: પરિપથમાં એક વિદ્યુત કોષની સંજ્ઞા, સ્વિચ (OFF અથવા ON સ્થિતિમાં) અને વિદ્યુત બલ્બની સંજ્ઞાને જોડાણ તારની સીધી રેખાઓ વડે લંબચોરસ બંધ ગાળામાં જોડીને પરિપથની રેખાકૃતિ દોરવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૩. ચાર વિદ્યુત કોષોને જોડીને બેટરી બનાવવા માટે ટર્મિનલોને કેવી રીતે જોડશો?
જવાબ: ચાર વિદ્યુત કોષોની બેટરી બનાવવા માટે એક કોષના ઋણ (-) ધ્રુવને બીજા કોષના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડવો જોઈએ. આ રીતે ક્રમશઃ પ્રથમનો ઋણ બીજાના ધન સાથે, બીજાનો ઋણ ત્રીજાના ધન સાથે અને ત્રીજાનો ઋણ ચોથાના ધન ધ્રુવ સાથે તાર વડે જોડવાથી ચાર કોષોની બેટરી બને છે.
પ્રશ્ન ૪. આપેલા પરિપથમાં બલ્બ પ્રકાશતો નથી. તમે આ સમસ્યાનું કારણ ઓળખી બલ્બ પ્રકાશે તે માટે શો સુધારો કરશો?
જવાબ: આકૃતિમાં બે વિદ્યુત કોષોના બંને ધન (+) ધ્રુવો (અથવા બંને ઋણ ધ્રુવો) એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, જેના કારણે વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતો નથી. સુધારો: એક કોષના ઋણ (-) ધ્રુવને બીજા કોષના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડવાથી બલ્બ પ્રકાશિત થશે. (ઉપરાંત બધા જોડાણો ચુસ્ત અને બલ્બનો ફિલામેન્ટ સારો હોવો જોઈએ).
પ્રશ્ન ૫. વિદ્યુતપ્રવાહની કોઈપણ બે અસરોના નામ આપો.
જવાબ: (૧) વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર (દા.ત., ઈસ્ત્રી, હીટર, ગીઝર). (૨) વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર (દા.ત., વિદ્યુતચુંબક, વિદ્યુત ઘંટડી).
પ્રશ્ન ૬. જ્યારે કોઈ તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે ત્યારે તેની પાસે રહેલી ચુંબકીય સોય શા માટે કોણાવર્તન દર્શાવે છે?
જવાબ: જ્યારે તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તે તાર ચુંબકની જેમ વર્તે છે અને તેની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન થાય છે. આ વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસરને કારણે તેની પાસે રાખેલી હોકાયંત્રની ચુંબકીય સોય ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાંથી વિચલિત થઈ કોણાવર્તન દર્શાવે છે.
પ્રશ્ન ૭. જો પરિપથમાં સ્વિચ ખુલ્લી (OFF) હોય, તો શું ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવશે?
જવાબ: ના, ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવશે નહીં. કારણ કે સ્વિચ ખુલ્લી હોવાથી પરિપથમાં કોઈ વિદ્યુત કોષ જોડાયેલ ન હોય કે વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતો ન હોય, તેથી તારમાં ચુંબકીય અસર ઉત્પન્ન થશે નહીં.
પ્રશ્ન ૮. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જવાબ:
(a) વિદ્યુત કોષની સંજ્ઞામાં લાંબી રેખા ધન (+) ધ્રુવ દર્શાવે છે.
(b) બે કે તેથી વધુ વિદ્યુત કોષોના જોડાણને બેટરી કહે છે.
(c) જ્યારે રૂમ હીટરની સ્વિચ ચાલુ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે લાલ ચોળ ગરમ થઈને ઉષ્મા આપે છે.
(d) વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર પર આધારિત સુરક્ષા ઉપકરણને વિદ્યુત ફ્યુઝ કહે છે.
પ્રશ્ન ૯. ખરાં (T) કે ખોટાં (F) જણાવો.
જવાબ:
(a) બે વિદ્યુત કોષની બેટરી બનાવવા માટે એક કોષના ઋણ ધ્રુવને બીજા કોષના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડવામાં આવે છે. — ખોટું (F)
(b) જ્યારે ફ્યુઝમાંથી પસાર થતો વિદ્યુતપ્રવાહ તેની અમુક મર્યાદા કરતાં વધી જાય, ત્યારે ફ્યુઝનો તાર પીગળીને તૂટી જાય છે. — ખરું (T)
(c) વિદ્યુતચુંબક લોખંડના ટુકડાને આકર્ષતું નથી. — ખોટું (F)
(d) વિદ્યુત ઘંટડીમાં વિદ્યુતચુંબક આવેલું હોય છે. — ખરું (T)
પ્રશ્ન ૧૦. શું કચરાના ઢગલામાંથી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને અલગ કરવા માટે વિદ્યુતચુંબકનો ઉપયોગ થઈ શકે છે? સમજાવો.
જવાબ: ના, પ્લાસ્ટિકની થેલીઓને અલગ કરવા માટે વિદ્યુતચુંબકનો ઉપયોગ થઈ શકે નહીં. કારણ કે પ્લાસ્ટિક એ બિનચુંબકીય પદાર્થ છે; ચુંબક માત્ર લોખંડ જેવા ચુંબકીય પદાર્થોને જ આકર્ષે છે.
પ્રશ્ન ૧૧. એક ઈલેક્ટ્રિશિયન તમારા ઘરમાં ફ્યુઝ બદલવા માટે ફ્યુઝના તારને બદલે સાદા તારનો ટુકડો લગાવે છે. શું તમે આ બાબતથી સંમત છો?
જવાબ: ના, હું આ બાબતથી સંમત નથી. ફ્યુઝનો તાર એવી ખાસ ધાતુનો બનેલો હોય છે જેનું ગલનબિંદુ નીચું હોય છે, જેથી વધુ પડતો વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતાં તે તરત પીગળીને પરિપથ તોડી નાખે છે. સાદા તારનું ગલનબિંદુ ઊંચું હોવાથી ઓવરલોડ કે શોર્ટસર્કિટ વખતે તે પીગળશે નહીં અને ઘરમાં આગ લાગવાનો કે ઉપકરણો બળી જવાનો ભય રહે છે.
પ્રશ્ન ૧૨. ઝુબેદાએ સેલ હોલ્ડર બનાવીને તેમાં સ્વિચ અને બલ્બ જોડ્યો, પણ બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી. તેની સંભવિત ખામીઓ જણાવો.
જવાબ: સંભવિત ખામીઓ: (૧) કોષોનું જોડાણ યોગ્ય ન હોય (એક કોષનો ઋણ ધ્રુવ બીજાના ધન ધ્રુવ સાથે ન જોડાયો હોય). (૨) રબર બેન્ડ ઢીલું હોવાથી કોષ અને ધાતુની પટ્ટીઓ વચ્ચે પૂરતો સંપર્ક ન હોય. (૩) બલ્બ ઊડી ગયેલો (ફ્યુઝ) હોય અથવા તારનું જોડાણ ઢીલું હોય. (૪) વિદ્યુત કોષો ડિસ્ચાર્જ થઈ ગયા હોય.
પ્રશ્ન ૧૩. પરિપથમાં બલ્બ A, B અને C જોડેલા છે: (i) સ્વિચ OFF હોય ત્યારે કયો બલ્બ પ્રકાશશે? (ii) સ્વિચ ON કરતાં A, B અને C ના પ્રકાશવાનો ક્રમ શો હશે?
જવાબ:
(i) જ્યારે સ્વિચ OFF (ખુલ્લી) સ્થિતિમાં હશે ત્યારે પરિપથ અપૂર્ણ હોવાથી કોઈપણ બલ્બ પ્રકાશશે નહીં.
(ii) જ્યારે સ્વિચ ON કરવામાં આવશે ત્યારે ત્રણેય બલ્બ A, B અને C એકસાથે પ્રકાશિત થશે.
પાઠ ૧૧પ્રકાશ (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જવાબ:
(a) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી ન શકાય તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.
(b) જો પ્રતિબિંબ બહિર્ગોળ... વડે રચાતું હોય તો તે હંમેશાં આભાસી અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું હોય છે — અરીસા (બહિર્ગોળ અરીસા).
(c) સમતલ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં વસ્તુના જેવડા જ કદનું હોય છે.
(d) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે તેને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ કહે છે.
(e) અંતર્ગોળ લેન્સ વડે રચાતું પ્રતિબિંબ ક્યારેય પડદા પર મેળવી શકાતું નથી.
પ્રશ્ન ૨. ખરાં (T) કે ખોટાં (F) જણાવો.
જવાબ:
(a) બહિર્ગોળ અરીસા વડે આપણે મોટું અને ચત્તું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. — ખોટું (F)
(b) અંતર્ગોળ લેન્સ હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ રચે છે. — ખરું (T)
(c) અંતર્ગોળ અરીસા વડે આપણે વાસ્તવિક, મોટું અને ઊલટું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. — ખરું (T)
(d) વાસ્તવિક પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી. — ખોટું (F)
(e) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આપે છે. — ખોટું (F) (નજીકની વસ્તુનું આભાસી અને મોટું પ્રતિબિંબ આપે છે)
પ્રશ્ન ૩. કૉલમ ૧ અને કૉલમ ૨ ના યોગ્ય જોડકાં જોડો.
જવાબ:
(a) સમતલ અરીસો — પ્રતિબિંબ ચત્તું અને વસ્તુના કદ જેવડું
(b) બહિર્ગોળ અરીસો — વિશાળ વિસ્તારની વસ્તુઓનું પ્રતિબિંબ રચી શકે છે
(c) બહિર્ગોળ લેન્સ — બિલોરી કાચ તરીકે વપરાય છે
(d) અંતર્ગોળ અરીસો — દાંતના ડૉક્ટર દાંતનું મોટું પ્રતિબિંબ જોવા માટે વાપરે છે
(e) અંતર્ગોળ લેન્સ — પ્રતિબિંબ ચત્તું અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું
જવાબ: (૧) પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી અને ચત્તું હોય છે (પડદા પર ઝીલી શકાતું નથી). (૨) પ્રતિબિંબનું કદ વસ્તુના કદ જેટલું જ હોય છે. (૩) અરીસાની સામે વસ્તુ જેટલા અંતરે હોય, તેટલા જ અંતરે અરીસાની પાછળ પ્રતિબિંબ રચાય છે. (૪) તેમાં બાજુઓ ઊલટાયેલી (પાર્શ્વ વ્યૂત્ક્રમ) દેખાય છે; એટલે કે વસ્તુની ડાબી બાજુ પ્રતિબિંબની જમણી બાજુ દેખાય છે.
પ્રશ્ન ૫. અંગ્રેજી ભાષામાં એવા કયા મૂળાક્ષરો છે કે જેના સમતલ અરીસામાં મળતા પ્રતિબિંબ તેના જેવા જ રહેતા હોય?
જવાબ: અંગ્રેજી મૂળાક્ષરો A, H, I, M, O, T, U, V, W, X, Y (કુલ ૧૧ અક્ષરો) સંમિત હોવાથી સમતલ અરીસામાં તેમના પ્રતિબિંબ મૂળ અક્ષરો જેવા જ રહે છે.
પ્રશ્ન ૬. આભાસી પ્રતિબિંબ એટલે શું? આભાસી પ્રતિબિંબ રચાય તેવી એક પરિસ્થિતિ જણાવો.
જવાબ: જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે. પરિસ્થિતિ: જ્યારે આપણે સમતલ અરીસાની સામે ઊભા રહીએ છીએ ત્યારે અરીસામાં દેખાતું આપણું પ્રતિબિંબ આભાસી હોય છે (અથવા બહિર્ગોળ અરીસામાં દેખાતું કોઈપણ પ્રતિબિંબ).
પ્રશ્ન ૭. બહિર્ગોળ લેન્સ અને અંતર્ગોળ લેન્સ વચ્ચેના બે તફાવત જણાવો.
જવાબ:
બહિર્ગોળ લેન્સ
અંતર્ગોળ લેન્સ
૧. તે કિનારીઓ કરતાં વચ્ચેથી જાડો હોય છે.
૧. તે કિનારીઓ કરતાં વચ્ચેથી પાતળો હોય છે.
૨. તે પ્રકાશના કિરણોને કેન્દ્રિત (અભિસારી) કરે છે.
૨. તે પ્રકાશના કિરણોને વિકેન્દ્રિત (અપસારી) કરે છે.
૩. તે વાસ્તવિક અને આભાસી બંને પ્રતિબિંબ આપે છે.
૩. તે હંમેશાં આભાસી, ચત્તું અને નાનું પ્રતિબિંબ આપે છે.
પ્રશ્ન ૮. અંતર્ગોળ અરીસો અને બહિર્ગોળ અરીસાનો એક-એક ઉપયોગ આપો.
જવાબ: અંતર્ગોળ અરીસો: દાંતના ડૉક્ટરો દાંતનું મોટું પ્રતિબિંબ જોવા માટે તથા ટોર્ચ અને કારની હેડલાઇટના પરાવર્તક તરીકે વપરાય છે. બહિર્ગોળ અરીસો: વાહનોમાં ડ્રાઇવરની બાજુના સાઇડ મિરર (રિયર વ્યૂ મિરર) તરીકે પાછળ આવતા વાહનો જોવા માટે વપરાય છે.
પ્રશ્ન ૯ અને ૧૦. વાસ્તવિક અને આભાસી પ્રતિબિંબ આપતા અરીસા અને લેન્સ.
જવાબ: પ્રશ્ન ૯: કયા પ્રકારનો અરીસો વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આપી શકે છે? — અંતર્ગોળ અરીસો. પ્રશ્ન ૧૦: કયા પ્રકારનો લેન્સ હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ આપે છે? — અંતર્ગોળ લેન્સ.
પ્રશ્ન ૧૧. વસ્તુના કદ કરતાં મોટું આભાસી પ્રતિબિંબ કોના વડે મળે છે?
જવાબ: (ii) અંતર્ગોળ અરીસા વડે (તથા બહિર્ગોળ લેન્સ જ્યારે વસ્તુની ખૂબ નજીક હોય ત્યારે).
પ્રશ્ન ૧૨. ડેવિડ સમતલ અરીસામાં તેનું પ્રતિબિંબ નિહાળે છે. અરીસા અને તેના પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર ૪ m છે. જો તે અરીસા તરફ ૧ m ખસે, તો ડેવિડ અને તેના પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર કેટલું થશે?
જવાબ: અરીસા અને પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર = ૪ m, એટલે ડેવિડ અરીસાથી ૪ m દૂર છે. તે અરીસા તરફ ૧ m ખસે છે, એટલે હવે ડેવિડ અને અરીસા વચ્ચેનું અંતર = ૪ - ૧ = ૩ m. તેનું પ્રતિબિંબ પણ અરીસાની પાછળ ૩ m દૂર રચાશે. તેથી ડેવિડ અને તેના પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું કુલ અંતર = ૩ + ૩ = ૬ m (વિકલ્પ iii).
પ્રશ્ન ૧૩. કારનો રિયર વ્યૂ અરીસો સમતલ અરીસો છે. ડ્રાઇવર ૨ m/s ની ઝડપે કારને રિવર્સ લે છે. પાછળ પાર્ક કરેલા ટ્રકનું પ્રતિબિંબ ડ્રાઇવરને કેટલી ઝડપથી પોતાની તરફ આવતું દેખાશે?
જવાબ: કાર ૨ m/s ની ઝડપે ટ્રક તરફ (પાછળ) જાય છે. સમતલ અરીસામાં વસ્તુ અને અરીસા વચ્ચેનું અંતર જેટલું ઘટે, તેટલું જ અરીસા અને પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર ઘટે છે. આથી દર સેકન્ડે કાર અને પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર ૨ + ૨ = ૪ m ઘટે છે. તેથી પ્રતિબિંબ ૪ m/s (વિકલ્પ iii) ની ઝડપથી આવતું દેખાશે.
પાઠ ૧૨જંગલો : આપણી જીવાદોરી (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. જંગલમાં રહેતાં પ્રાણીઓ તેને વૃદ્ધિ અને પુનઃસર્જન માટે કેવી રીતે મદદ કરે છે તે સમજાવો.
જવાબ: (૧) પ્રાણીઓ વનસ્પતિનાં બીજ ખાઈને પોતાના મળ દ્વારા દૂર-દૂર સુધી બીજનો ફેલાવો કરે છે, જેનાથી નવા છોડ ઊગે છે. (૨) પતંગિયાં, મધમાખી અને પક્ષીઓ પરાગનયનમાં મદદ કરે છે. (૩) પ્રાણીઓનું છાણ અને મૃત અવશેષો વિઘટન પામી જમીનને પોષક તત્ત્વો (સેન્દ્રિય ખાતર) પૂરા પાડે છે, જે છોડના વિકાસમાં મદદ કરે છે.
પ્રશ્ન ૨. જંગલો પૂરને કેવી રીતે અટકાવે છે તે સમજાવો.
જવાબ: જંગલનાં વૃક્ષોની છત્રછાયા વરસાદનાં ટીપાંને સીધાં જમીન પર પડતાં રોકે છે અને પાણીના પ્રવાહને ધીમો પાડે છે. વૃક્ષોનાં મૂળ જમીનને જકડી રાખે છે અને જમીન પરનું સેન્દ્રિય પડ સ્પંજની જેમ વરસાદનું પાણી શોષી જમીનમાં ઉતારે છે. પરિણામે પાણીનો પ્રવાહ નિયંત્રિત રહે છે, પૂર આવતું અટકે છે અને ભૂગર્ભજળનું સ્તર વધે છે.
પ્રશ્ન ૩. વિઘટકો એટલે શું? તેમાંના કોઈપણ બે ના નામ આપો. તેઓનો જંગલોમાં શું ફાળો છે?
જવાબ: મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષોને સડાવીને કાળા સેન્દ્રિય પદાર્થ (હ્યુમસ) માં ફેરવતા સૂક્ષ્મ જીવોને વિઘટકો કહે છે. બે નામ: બૅક્ટેરિયા અને ફૂગ. ફાળો: તેઓ મૃત અવશેષોનું વિઘટન કરી જમીનમાં પોષક તત્ત્વો ભેળવે છે, જેથી જમીન ફળદ્રુપ બને છે અને વનસ્પતિને તે પોષક તત્ત્વો ફરીથી મળી રહે છે.
જવાબ: જંગલની વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ શોષે છે અને પ્રાણીઓના શ્વસન માટે જરૂરી ઑક્સિજન મુક્ત કરે છે. પ્રાણીઓ શ્વસનમાં ઑક્સિજન લે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ મુક્ત કરે છે. આમ જંગલો 'લીલાં ફેફસાં' બનીને બંને વાયુઓનું સંતુલન જાળવી રાખે છે.
પ્રશ્ન ૫. જંગલમાં કોઈ વસ્તુ નકામી કેમ નથી? સમજાવો.
જવાબ: જંગલમાં ખરી પડેલાં પાંદડાં, ડાળીઓ, પ્રાણીઓના મળમૂત્ર અને મૃતદેહો પર સૂક્ષ્મ જીવો (વિઘટકો) અને જીવજંતુઓ ક્રિયા કરી તેનું સેન્દ્રિય ખાતર બનાવે છે. આ ખાતર ફરીથી વનસ્પતિના પોષણમાં વપરાય છે. વળી, મૃત પ્રાણીઓને ગીધ, કાગડા, શિયાળ જેવા સફાઈ કામદાર પ્રાણીઓ ખાઈ જાય છે. આમ જંગલમાં કોઈ વસ્તુ નકામી રહેતી નથી.
જવાબ:
(a) કીટકો, પતંગિયાં, મધમાખી અને પક્ષીઓ સપુષ્પી વનસ્પતિને પરાગનયન માં મદદરૂપ થાય છે.
(b) જંગલ એ હવા અને પાણી ને શુદ્ધ કરનાર તંત્ર છે.
(c) જંગલમાં સૌથી નીચલું સ્તર છોડ (શાક) બનાવે છે.
(d) સડેલાં પાંદડાં અને પ્રાણીઓનાં મળ જંગલમાં પોષક તત્ત્વો (હ્યુમસ) માં વધારો કરે છે.
પ્રશ્ન ૮. આપણે જંગલો સંબંધિત પરિસ્થિતિ અને સમસ્યાઓ અંગે શા માટે ચિંતિત હોવા જોઈએ?
જવાબ: જો જંગલો નાશ પામશે તો: (૧) વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વધશે અને પૃથ્વીનું તાપમાન (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) વધશે. (૨) વરસાદની અનિયમિતતા, પૂર અને જમીનનું ધોવાણ વધશે. (૩) વન્ય પ્રાણીઓના આશ્રયસ્થાન છીનવાઈ જશે. (૪) આપણને લાકડું, ઑક્સિજન, ઔષધિઓ અને સ્વચ્છ પાણી મળતાં બંધ થઈ જશે.
પ્રશ્ન ૯. જંગલમાં વિવિધ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ શા માટે જરૂરી છે? સમજાવો.
જવાબ: વિવિધ વનસ્પતિઓની હાજરીથી તૃણાહારી પ્રાણીઓને ખોરાક અને આશ્રય મળે છે. વધુ તૃણાહારી પ્રાણીઓ હોવાથી માંસાહારી પ્રાણીઓને ખોરાક મળે છે. વળી, પ્રાણીઓ પરાગનયન, બીજ ફેલાવો અને ખાતર નિર્માણમાં મદદ કરી વનસ્પતિની વૃદ્ધિમાં સહાય કરે છે. આમ આહારશૃંખલા અને જંગલનું સંતુલન જાળવવા જૈવવિવિધતા જરૂરી છે.
પ્રશ્ન ૧૦. જંગલના પર્યાવરણ ચક્રની આકૃતિના મુખ્ય ભાગોનું નામનિર્દેશન જણાવો.
જવાબ: આકૃતિમાં ઉપરથી નીચે તરફના ભાગો: વાદળો → વરસાદ → વાતાવરણ → વૃક્ષોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ (CO₂ લેવું અને O₂ આપવો) → પ્રાણીઓ → જમીનમાં વિઘટકો → મૂળ દ્વારા પાણી અને પોષક તત્ત્વોનું શોષણ → નીચે ભૂગર્ભજળ સપાટી.
પ્રશ્ન ૧૧, ૧૨ અને ૧૩. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
જવાબ: પ્રશ્ન ૧૧: નીચેનામાંથી કઈ જંગલની પેદાશ નથી? (ગુંદર / પ્લાયવુડ / સીલ કરવાનું મીણ / કેરોસીન) — ઉત્તર: (iv) કેરોસીન. પ્રશ્ન ૧૨: નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું નથી? — ઉત્તર: (ii) જંગલમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ એકબીજા પર આધારિત નથી (આ વિધાન ખોટું છે). પ્રશ્ન ૧૩: સૂક્ષ્મ જીવો મૃત વનસ્પતિ પર પ્રક્રિયા કરીને શું બનાવે છે? — ઉત્તર: (iii) સેન્દ્રિય પદાર્થ (હ્યુમસ).
પાઠ ૧૩દૂષિત પાણીની વાર્તા (સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય)
▼
🏫 શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા (તા.જિ. જામનગર)સંકલન: ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
પ્રશ્ન ૧. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જવાબ:
(a) પાણીનું શુદ્ધીકરણ એ તેમાંથી પ્રદૂષકો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
(b) ઘરો દ્વારા મુક્ત કરાતું ગંદું પાણી સીવેજ કહેવાય છે.
(c) સૂકાયેલા કાદવ (સ્લજ) નો ઉપયોગ ખાતર તરીકે થાય છે.
(d) ગટરમાં તેલ અને ચરબી નાખવાથી તે બંધ થઈ જાય છે.
પ્રશ્ન ૨. સીવેજ એટલે શું? શુદ્ધીકરણ કર્યા વગરના સીવેજને નદી કે દરિયામાં છોડવું શા માટે હાનિકારક છે?
જવાબ: ઘરો, ઉદ્યોગો, હૉસ્પિટલો અને કચેરીઓ વગેરેમાંથી નીકળતા પ્રવાહી કચરાયુક્ત ગંદા પાણીને સીવેજ કહે છે. તેમાં રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવો, ઝેરી રસાયણો અને કાર્બનિક કચરો હોય છે. શુદ્ધીકરણ વગર તેને નદી કે દરિયામાં છોડવાથી પાણી પ્રદૂષિત થાય છે, જળચર જીવો મૃત્યુ પામે છે અને કૉલેરા, ટાઇફૉઇડ, કમળો જેવા પાણીજન્ય રોગો ફેલાય છે.
પ્રશ્ન ૩. તેલ અને ચરબીને ગટરમાં શા માટે ન નાખવા જોઈએ? સમજાવો.
જવાબ: તેલ અને ચરબી ગટરની પાઇપમાં ઠંડા પડતાં જ જામીને સખત બની જાય છે અને પાઇપલાઇનને બંધ (ચોકઅપ) કરી દે છે. ખુલ્લી ગટરમાં ચરબી જમીનના છિદ્રોને પૂરી દે છે, જેનાથી જમીનની પાણી ગાળવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે. તેથી તેલ અને ચરબીને હંમેશાં કચરાપેટીમાં નાખવા જોઈએ.
જવાબ: વેસ્ટ વૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (WWTP) માં ગંદા પાણીનું શુદ્ધીકરણ નીચેના તબક્કામાં થાય છે:
(૧) બાર સ્ક્રીન: લાકડીઓ, પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, ડબ્બા અને રૂમાલ જેવો મોટો કચરો દૂર કરવામાં આવે છે.
(૨) ગ્રિટ અને સેન્ડ રિમુવલ ટાંકી: પાણીનો પ્રવાહ ધીમો પાડી રેતી, કાંકરી અને પથ્થર નીચે બેસાડી દૂર કરાય છે.
(૩) સેડિમેન્ટેશન ટાંકી (ઠારણ ટાંકી): મળ જેવા ઘન પદાર્થો તળિયે બેસી જાય છે જેને સ્ક્રેપર વડે દૂર કરાય છે (આ કાદવ 'સ્લજ' છે). સ્કિમર વડે ઉપર તરતું તેલ અને ચરબી દૂર કરાય છે. હવે મળતું પાણી 'સ્વચ્છ પાણી' કહેવાય છે.
(૪) વાયુમિશ્રણ ટાંકી: સ્વચ્છ પાણીમાં હવા પંપ કરી જારક બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ કરાય છે, જે બાકીનો જૈવિક કચરો ખાઈ જાય છે.
(૫) નિસ્યંદન અને રાસાયણિક સારવાર: સૂક્ષ્મ જીવો તળિયે બેસી 'સક્રિય સ્લજ' બનાવે છે. ઉપરના પાણીને ક્લોરિન અથવા ઓઝોન વડે જંતુમુક્ત કરી નદી કે સમુદ્રમાં છોડાય છે.
પ્રશ્ન ૫. કાદવ (સ્લજ) શું છે? તેની સારવાર કેવી રીતે થાય છે તે સમજાવો.
જવાબ: ગંદા પાણીની સારવાર દરમિયાન મોટી ટાંકીના તળિયે એકત્રિત થતા મળ જેવા ઘન કચરાને કાદવ (સ્લજ) કહે છે. તેને સ્ક્રેપર વડે અલગ કરી એક બંધ ટાંકીમાં લઈ જવાય છે, જ્યાં અજારક બૅક્ટેરિયા તેનું વિઘટન કરી બાયોગૅસ ઉત્પન્ન કરે છે (જે બળતણ કે વીજળી માટે વપરાય છે). બાકી વધેલા સૂકા સ્લજનો ઉપયોગ ખાતર તરીકે થાય છે.
પ્રશ્ન ૬. માનવ મળની સારવાર વગરનો નિકાલ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. સમજાવો.
જવાબ: સારવાર વગરના માનવ મળમાં રોગ પેદા કરનારા બૅક્ટેરિયા અને વાઇરસ હોય છે. ખુલ્લામાં શૌચક્રિયા કરવાથી તે જળ અને જમીનને પ્રદૂષિત કરે છે. માખીઓ અને મચ્છરો તેના પર બેસી ખોરાકને દૂષિત કરે છે, જેનાથી કૉલેરા, ટાઇફૉઇડ, પોલિયો, કમળો અને ઝાડા જેવા જીવલેણ રોગો ફેલાય છે.
પ્રશ્ન ૭. પાણીને રોગમુક્ત કરવા માટે વપરાતા બે રસાયણોનાં નામ આપો.
જવાબ: વેસ્ટ વૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં આવતા ગંદા પાણીને સૌપ્રથમ ઊભા સળિયાઓની જાળી એટલે કે 'બાર સ્ક્રીન' માંથી પસાર કરવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય પાણીમાં તરતા ચીંથરાં, લાકડીઓ, પ્લાસ્ટિકનાં પડીકાં, નેપકિન્સ અને ખાલી ડબ્બા જેવા મોટા ઘન કચરાને અલગ કરી દૂર કરવાનું છે, જેથી આગળનાં મશીનોને નુકસાન ન થાય.
પ્રશ્ન ૯. સ્વચ્છતા અને રોગો વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવો.
જવાબ: સ્વચ્છતા અને રોગો વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. જ્યાં અસ્વચ્છતા અને દૂષિત પાણીનો ભરાવો હોય ત્યાં માખી, મચ્છર અને રોગના જંતુઓનો ઉપદ્રવ વધે છે, પરિણામે મેલેરિયા, ડેન્ગ્યુ, કૉલેરા અને ટાઇફૉઇડ જેવા રોગો ફેલાય છે. જો આપણે આસપાસ સ્વચ્છતા જાળવીએ અને પીવાનું પાણી શુદ્ધ રાખીએ, તો મોટાભાગના રોગોથી બચી શકાય છે.
પ્રશ્ન ૧૦. સ્વચ્છતાના સંદર્ભમાં જાગૃત નાગરિક તરીકે તમારી ભૂમિકા સમજાવો.
જવાબ: (૧) ઘર કે શાળાના સિંક કે ગટરમાં ખાધ તેલ, ચાની પત્તી, કપાસ કે પ્લાસ્ટિક ન નાખવું, કચરાપેટીનો ઉપયોગ કરવો. (૨) રંગો, દવાઓ અને જંતુનાશકો ગટરમાં ન વહેવડાવવા. (૩) જાહેર સ્થળોએ ગંદકી ન કરવી અને ખુલ્લામાં શૌચક્રિયા ન કરવી. (૪) જો ક્યાંય ખુલ્લી ગટર કે તૂટેલી પાઇપ દેખાય તો નગરપાલિકા કે ગ્રામ પંચાયતને જાણ કરવી. (૫) અન્ય લોકોને સ્વચ્છતા પ્રત્યે જાગૃત કરવા.
પ્રશ્ન ૧૧. શબ્દ ક્રોસવર્ડ પઝલના પ્રશ્નો અને ઉત્તરો.
જવાબ: આપેલા વિધાનો પૈકી (ii) b અને c સાચાં છે: (b) તે પાણીને રોગમુક્ત કરવા માટે વપરાય છે, અને (c) તે અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોને શોષી લે છે. (નોંધ: તે સજીવોના શ્વાસ માટે જરૂરી નથી અને હવામાં તેનું પ્રમાણ ૩% જેટલું વધુ હોતું નથી).