ગુજરાત રાજ્યમાં પ્રાથમિક શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા માટે એસ.એસ.એ. અથાગ પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. શિક્ષણ એ પાયાની અને મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. પરંતુ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં ઘણી બધી સમસ્યાઓ છે. આ તમામ સમસ્યાઓનું નિવારણ કેળવણી ક્ષેત્રની નાની યોજનારૂપ ક્રિયાત્મક સંશોધનથી થાય છે. કેળવણી અને બાળકની સમસ્યા સુધારવા માટે આ સંશોધન કરવામાં આવે છે. આ સંશોધન એ સહિયારા સર્જનનો સ્નેહભર્યો સરવાળો છે.
શિક્ષણ ક્ષેત્રે અનેક સંશોધન થઈ ગયા છે. આ સંશોધન માટે જેમના તરફથી મને માર્ગદર્શન મળેલ છે તેવા ડૉ. શ્રીમતી સુરભિબેન એમ. પંડ્યા, જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવન, જામનગરનો તેમજ શાળાના આચાર્યશ્રી સોજીત્રા દિલીપભાઈ, લાખાબાવળ કુમાર પ્રાથમિક શાળાના મારી સાથે ફરજ બજાવતા તમામ મારા મિત્રોનો આ તબક્કે આભાર માનું છું. આ કાર્યમાં જેમનો સૌથી વધુ સહારો મળ્યો છે તેવા લાખાબાવળ કુમાર પ્રાથમિક શાળાના ધોરણ – ૪ ના વિદ્યાર્થીઓનો હું આભાર માનું છું.
આભાર સહ...
માર્ચ – ૨૦૨૫ / ૨૦૨૬ • ઝાલા રાજેન્દ્રસિંહ પ્રતાપસિંહ
હોદ્દો – મ.શિ. • શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા, ગામ – લાખાબાવળ, જિ. જામનગર
| ક્રમ | વિગત | પૃષ્ઠ નંબર |
|---|---|---|
| 1.1 | પ્રાસ્તાવિક | 6 |
| 1.2 | સમસ્યા | 6 |
| 1.3 | સમસ્યાનું ક્ષેત્ર | 6 |
| 1.4 | અભ્યાસના હેતુઓ | 7 |
| 1.5 | ઉત્કલ્પના | 7 |
| 1.6 | પદોની વ્યવહારુ વ્યાખ્યા | 7 |
| 1.7 | સમસ્યાના સંભવિત કારણો | 8 |
| 1.8 | પ્રયોગકાર્યની રૂપરેખા | 8 |
| 1.9 | ઉપકરણ સંરચના | 10 |
| 1.10 | અભ્યાસની પ્રાયોગિક યોજના અને પ્રયોગકાર્યનું અમલીકરણ | 11 |
| 1.11 | માહિતી એકત્રીકરણ | 11 |
| 1.12 | માહિતી પૃથક્કરણ | 11 |
| 1.13 | માહિતીનું અર્થઘટન | 16 |
| 1.14 | તારણો | 17 |
| 1.15 | ફલિતાર્થ / અનુકાર્ય | 17 |
| 1.16 | સંદર્ભ સૂચી | 18 |
| પરિશિષ્ટ ૧ : શાળાના આચાર્યને પત્ર | 20 | |
| પરિશિષ્ટ ૨ : પૂર્વ કસોટી | 21 | |
| પરિશિષ્ટ ૩ : તુલનાત્મક ચાર્ટ | 23 | |
| પરિશિષ્ટ ૪ : આધારો | 24 |
| સારણી ક્રમ | વિગત | પૃષ્ઠ નંબર |
|---|---|---|
| સારણી – ૧ | અવલોકન ફોર્મનો નમૂનો | 10 |
| સારણી – ૨ | અવલોકન પ્રાપ્તાંકો | 12 |
| આલેખ – ૧ | પૂર્વ અવલોકન ચાર્ટ | 14 |
| આલેખ – ૨ | ઉત્તર અવલોકન ચાર્ટ | 15 |
| આલેખ – ૩ | પૂર્વ અવલોકન અને ઉત્તર અવલોકન | 23 |
સંશોધનનો અર્થ :- કોઈપણ ક્ષેત્રે ઊભી થયેલી વિવિધ સમસ્યાઓની તલસ્પર્શી સમજ કેળવી તેના ઉપયોગ વિશે વિચારી શકાય તેવી પ્રયુક્તિ એટલે સંશોધન. “સંશોધન એટલે સત્ય શોધવાની પ્રક્રિયા.”
ટૂંકમાં કહીએ તો “ક્રિયાત્મક સંશોધન” એ શિક્ષકોનું, શિક્ષકો માટેનું અને શિક્ષકો દ્વારા થતું સંશોધન કાર્ય છે.
પોતાના કાર્યના વણઉકેલ્યા પ્રશ્નોના ઉકેલ મેળવવા માટે અને પોતાના કાર્યને સુધારવા વ્યક્તિ કે જૂથ પોતાના કાર્યનો પદ્ધતિસરનો અભ્યાસ કરે તેને ક્રિયાત્મક સંશોધન કહી શકાય. સૌ પ્રથમ આનો ખ્યાલ ઈ.સ. ૧૯૫૭ માં સ્ટીફન કોરેએ આપ્યો.
શૈક્ષણિક સંશોધન શિક્ષણની ઈમારતનો પાયો છે. વર્ગમાં શિક્ષણકાર્ય કરતાં કે શાળામાં વિદ્યાર્થીઓનું અવલોકન કરતાં શિક્ષક કેટલીક મૂંઝવણ અનુભવે છે. આ મૂંઝવણોનો વૈજ્ઞાનિક રીતે અભ્યાસ કરી તેમનો ઉકેલ લાવવાનો ઉપયોગી માર્ગ ક્રિયાત્મક સંશોધન વડે પ્રાપ્ત થાય છે. સંશોધન શબ્દ જ કંઈ નવું કરવાનું કે નવું વિચારવાનું સૂચન કરે છે.
લાખાબાવળ કુમાર શાળાના ધોરણ – ૪ ના બાળકો સુવાચ્ય અક્ષર કરવામાં આળસ કરે છે.
પ્રસ્તુત ક્રિયાત્મક સંશોધન જામનગર જિલ્લા પંચાયત સંચાલિત જામનગર તાલુકામાં આવેલી શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળાના ધોરણ – ૪ ના વિદ્યાર્થીઓને સમસ્યા તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા.
પ્રસ્તુત ક્રિયાત્મક સંશોધન જામનગર જિલ્લા પંચાયત સંચાલિત જામનગર તાલુકાના લાખાબાવળ ગામમાં આવેલી શ્રી લાખાબાવળ કુમાર પ્રાથમિક શાળાના ધોરણ – ૪ ના સુવાચ્ય અક્ષર કરવામાં સમસ્યા ધરાવતા ૩૦ વિદ્યાર્થીઓ પૂરતું સીમિત છે.
સંશોધક માટે ઉત્કલ્પના એ દીવાદાંડી રૂપ હોય છે. સમસ્યા વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજવા માટે ઉત્કલ્પના રચવી અનિવાર્ય છે. પ્રસ્તુત સંશોધનની ઉત્કલ્પનાઓ આ પ્રમાણે હતી :
પ્રાથમિક પૂર્વધારણાઓ :
| ક્રમ | સંભવિત કારણો | આધાર | સંશોધક એમાં શું કરી શકે? | અગ્રતા ક્રમ | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| હકીકત | ધારણા | હા | ના | |||
| 1 | વિદ્યાર્થીઓને લેશન પ્રત્યે અણગમો હશે | √ | √ | 1 | ||
| 2 | વિદ્યાર્થીને વિષય પ્રત્યે બેદરકારી છે | √ | √ | 2 | ||
| 3 | લેખનકાર્ય વિશેની માહિતીનો અભાવ | √ | √ | 3 | ||
| 4 | જાણી જોઈને | √ | √ | 4 | ||
| 5 | વિદ્યાર્થીના ઘરનું વાતાવરણ યોગ્ય ન હોય | √ | √ | 5 | ||
| 6 | વિદ્યાર્થીના માતા-પિતા ભણેલા ન હોય | √ | √ | 6 | ||
| 7 | શિક્ષકનું વલણ | √ | √ | 7 | ||
| 8 | વાલી તરફથી શૈક્ષણિક જરૂરિયાત નબળી હોવાના કારણે | √ | √ | 8 | ||
| 9 | શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓનો અભાવ | √ | √ | 9 | ||
| 10 | વિદ્યાર્થીની અનિયમિત હાજરીને કારણે | √ | √ | 10 | ||
| 11 | શાળાના નિયમો અને શિસ્તનો અભાવ | √ | √ | 11 | ||
| 12 | વિદ્યાર્થીઓ કુટુંબના સભ્યો વચ્ચે લાગણીનો અભાવ | √ | √ | 12 | ||
પ્રયોજકના મત મુજબ આ સંશોધન કાર્ય માટે ૭ દિવસનો સમય નક્કી કરેલ હતો. તેમાં વિષયવસ્તુની પાયાની બાબતોના દ્રઢીકરણ માટે ૪ દિવસ અને વર્કશીટની કામગીરી ૩ દિવસ નક્કી કર્યા. તબક્કાની શરૂઆત કરતા પહેલા અન્ય શિક્ષક મિત્રોની મદદથી વર્કશીટ વિશેની સમજ આપવામાં આવી હતી. સંશોધકે કાર્યક્રમના અમલીકરણ માટે એક અઠવાડિયાનો સમયગાળો ફાળવ્યો હતો.
| ક્રમ | મુદ્દા | પ્રવૃત્તિ | પ્રયુક્તિ | તાસ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | પૂર્વ કસોટી | કસોટી | લેખન | 45 મિનિટ |
| 2 | બાળકોને લેખનની સંકલ્પનાની સમજ તેમજ લેખન વિશેની સમજ આપવામાં આવી. | ચાર્ટ | નિદર્શન | 1 તાસ (60 મિનિટ) |
| 3 | વિદ્યાર્થીઓને અક્ષરના વળાંક અને ટપકાંવાળા મૂળાક્ષર. | TLM | નિદર્શન | 1 તાસ (60 મિનિટ) |
| 4 | વિદ્યાર્થીઓ રસમય રીતે લખી શકે તે માટેની વર્કશીટ. | બ્લેક બોર્ડ, ચાર્ટ | ચર્ચા | 2 તાસ (60 મિનિટ) |
| 5 | વિદ્યાર્થીઓ વર્ગખંડમાં રસ લે તે માટે અનુલેખન માટેની વર્કશીટ. | બ્લેક બોર્ડ, ચાર્ટ | ચર્ચા | 1 તાસ (60 મિનિટ) |
| 6 | વિદ્યાર્થીઓના જૂથ બનાવી તેમને અંદરોઅદર વર્કશીટ પૂર્ણ કરવા માટે પ્રવૃત્તિ કરાવી અને શિક્ષક દ્વારા દરેક જૂથને સમયાંતરે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું. | જૂથ ચર્ચા | જૂથ ચર્ચા | 2 તાસ (60 મિનિટ) |
| 7 | ઉત્તર કસોટી | કસોટી | લેખન | 45 મિનિટ |
પ્રસ્તુત સમસ્યાના નિવારણ માટે પ્રયોજક દ્વારા અવલોકન ચાર્ટની રચના કરવામાં આવી હતી.
| ક્રમ | બાળકો સુવાચ્ય અક્ષરે ન લાવવાના કારણો | પ્રતિભાવ (હા/ના/કદાચ) | ટિપ્પણી |
|---|---|---|---|
| ૧. બાળકોના લેખન પ્રત્યેના વલણ | |||
| 1 | વિદ્યાર્થીઓને લેખન પ્રત્યે અણગમો હશે | ||
| 2 | લેખનને બાળક ભારરૂપ માને છે. | ||
| 3 | લેખન કરવાનું ભૂલી જાય છે અથવા અવગણે છે. | ||
| 4 | માતા-પિતા યાદ અપાવ્યા પછી જ લેખન કરે છે. | ||
| 5 | લેખન સમયસર પૂર્ણ કરે છે. | ||
| 6 | લેખન માટે નવી રમતો શોધે છે. જેમ કે રમતો કે સંગીત સાથે. | ||
| ૨. લેખનકાર્ય કરતી વખતે બાળકની વર્તનશૈલી | |||
| 1 | બાળક લેખન કરતી વખતે એકાગ્ર રહે છે. | ||
| 2 | અન્ય પ્રવૃત્તિની જેમ મોબાઈલ, ટીવી અને રમતો વચ્ચે લેખન કરતો હોય છે. | ||
| 3 | લેખનમાં રસ દાખવે છે અને પ્રશ્નો પૂછે છે. | ||
| 4 | શિક્ષક કે વાલીઓને લેખનકાર્ય સમજાવવામાં સહાય માંગે છે. | ||
| 5 | સહપાઠીઓની મદદ લઈને લેખનકાર્ય પૂર્ણ કરે છે. | ||
| ૩. લેખનકાર્યના અવરોધો | |||
| 1 | મોબાઈલ અને ટીવી લેખન માટે વિક્ષેપ પડે છે. | ||
| 2 | લેખનકાર્ય કરતાં પહેલા અને પછી થાક અનુભવે છે. | ||
| 3 | માતા-પિતાની સહાય વગર લેખનમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. | ||
| 4 | વર્ગખંડમાં શીખેલા પાઠની સમજાવટ કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. | ||
| 5 | મિત્ર સાથે મળીને લેખનકાર્ય કરવાથી વધુ અસરકારક લાગે છે. | ||
| ૪. લેખનકાર્ય પ્રત્યેની પ્રેરણા અને સુધારણા માટેના પ્રયાસો | |||
| 1 | બાળકોને લેખનકાર્ય માટે ઈનામ તેમજ પ્રોત્સાહન મળે છે. | ||
| 2 | શિક્ષક લેખનને રસપ્રદ બનાવવા નવી પદ્ધતિઓ અપનાવે છે. | ||
| 3 | વાલીઓ લેખનકાર્ય માટે સમય નિયત કરે છે. | ||
| 4 | લેખનકાર્યને રમતરૂપે કે કૃતિશીલ બનાવવામાં આવે છે. | ||
અભ્યાસની પ્રાયોગિક યોજના એવી પ્રક્રિયાની રૂપરેખા પ્રદાન કરે છે જેમાં સંશોધન પદ્ધતિઓ, સમયસૂચિ અને જરૂરી સાધનોનો સમાવેશ થાય છે :
માહિતી એકત્રીકરણ એ ક્રિયાત્મક સંશોધનનો મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે. વિદ્યાર્થીઓમાં સુવાચ્ય અક્ષર પ્રત્યેની આળસ અને તેની પાછળના કારણો જાણવા માટે બાળકોની પૂર્વ કસોટી લઈ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. મૂલ્યાંકનના મુદ્દા : અક્ષરનો આકાર, લીટીમાં ગોઠવણી, અંતર, શબ્દ સ્પષ્ટતા, સ્વચ્છતા. પરિણામ પરથી જાણવા મળ્યું કે મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓના અક્ષરો અસ્પષ્ટ અને ગોઠવણી વિનાના હતા.
કોઈ પણ સંશોધન કોઈ ચોક્કસ હેતુપૂર્વક થયેલ હોય છે. આથી સંશોધનના હેતુઓ સિદ્ધ થયા કે કેમ ? અથવા કેટલા અંશે સિદ્ધ થયા છે ? તે જાણવા માટે પ્રાપ્ત માહિતીનું પૃથક્કરણ કરવું જરૂરી બને છે.
પ્રસ્તુત સમસ્યાના સમાધાન માટે પ્રયોજક દ્વારા સમસ્યાના અવલોકન અને ચર્ચા બાદ નીચે મુજબનું પૃથક્કરણ કરવામાં આવ્યું (ઉતાવળમાં લખનાર, ધીમા પણ અસુવાચ્ય લખનાર, પ્રયત્નશીલ પરંતુ માર્ગદર્શનની જરૂર, કોઈક દિવસ લેશન લાવતા) :
| ક્રમ | કારણ | વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા |
|---|---|---|
| 1 | પ્રેક્ટિસનો અભાવ | 9 |
| 2 | ધીરજનો અભાવ | 9 |
| 3 | મોબાઈલ / ટીવીનો ઉપયોગ | 7 |
| 4 | હાથની પકડ / ગતિમાં સમસ્યા | 5 |
| ક્રમ | વિદ્યાર્થીનું નામ | પૂર્વ અવલોકન પ્રાપ્તાંક | ઉત્તર અવલોકન પ્રાપ્તાંક | તફાવત પ્રાપ્તાંક | ડિલીટ |
|---|---|---|---|---|---|
| કુલ સરવાળો (વિદ્યાર્થી: 30 | કુલ ગુણ: 750) | 600 | 649 | +49 | ||
પ્રયોજક દ્વારા પ્રયોગકાર્યના અમલીકરણ, માહિતીનું એકત્રીકરણ અને પૃથક્કરણ બાદ નીચે મુજબનું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું હતું :
| ક્રમ | વિદ્યાર્થીની સંખ્યા | કુલ ગુણ | મેળવેલ ગુણ | ટકાવારી |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 30 | 750 | 600 | 80.00 % |
ઉપરોક્ત માહિતીના આધારે જાણવા મળ્યું કે પ્રયોગ કે પ્રવૃત્તિ ફક્ત નિદર્શનથી બાળકો પ્રયોગ પદ્ધતિ લખવામાં અને પ્રવૃત્તિ આધારિત પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં ભૂલ કરે છે.
| ક્રમ | વિદ્યાર્થીની સંખ્યા | કુલ ગુણ | મેળવેલ ગુણ | ટકાવારી |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 30 | 750 | 649 | 86.53 % |
ઉપરોક્ત માહિતીના આધારે જાણવા મળ્યું કે પ્રયોગ કે પ્રવૃત્તિના ફક્ત નિદર્શનના બદલે બાળકો જાતે પ્રયોગ કે પ્રવૃત્તિ કરે ત્યારે બાળકોના લેખનમાં નોંધપાત્ર સુધારો જણાઈ આવેલ છે.
પ્રતિ,
આચાર્યશ્રી,
શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળા,
જામનગર.
નમસ્કાર,
માનનીય શ્રી,
સવિનય સાથ આપને જણાવવાનું કે હું લાખાબાવળ કુમાર શાળામાં મ.શિ. તરીકે ફરજ બજાવું છું. હાલ “શ્રી લાખાબાવળ કુમાર શાળાના ધોરણ – ૪ ના બાળકો સુવાચ્ય અક્ષર કરવામાં આળસ કરે છે.” એ વિષય પર સંશોધન કાર્ય હાથ ધરેલ છે. આ અન્વયે આપણી શાળામાં સંશોધનને અનુરૂપ પ્રયોગકાર્ય હાથ ધરવા માટે આપની મંજૂરી આપવા નમ્ર વિનંતી.
આપના પૂર્વ-સહયોગની અપેક્ષા સહ,
| પ્રશ્ન | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | કુલ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ગુણ | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 25 |
| મે. ગુણ |
પ્રશ્ન ૧. નીચે આપેલા મૂળાક્ષર સારા અક્ષરે લખો. (ગુણ – ૫)
| ક | ખ | ગ | ઘ | ચ | |||||
| મ | ન | ય | ક્ષ | અ |
પ્રશ્ન ૨. નીચે આપેલા શબ્દો સારા અક્ષરે લખો. (ગુણ – ૫)
| સહકાર | ||||
| મહેનત | ||||
| આવકાર | ||||
| તહેવાર | ||||
| સામાજિક |
પ્રશ્ન ૩. નીચે આપેલા વાક્યો સારા અક્ષરે લખો. (ગુણ – ૫)
| 1 | અમારા ગામમાં એક નદી છે. | |
| 2 | ભારત મારો દેશ છે. | |
| 3 | આકાશમાં તારા ચમકે છે. | |
| 4 | બાળકો રમત રમે છે. | |
| 5 | ચોમાસામાં વરસાદ પડે છે. |
પ્રશ્ન ૪. નીચે આપેલો ફકરો સારા અક્ષરે લખો. (ગુણ – ૫)
અમારા ગામનું નામ લાખાબાવળ છે. લાખાબાવળ ગામ જામનગર તાલુકામાં આવેલું છે. અમારા ગામમાં એક ગ્રામપંચાયત આવેલી છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળાઓ પણ આવેલી છે. લાખાબાવળ ગામમાં એક આરોગ્યકેન્દ્ર પણ આવેલું છે. ગામમાં રસ્તા અને પાણીની સુવિધા છે. ગામના લોકો ખેતીકામ અને ઈંટોના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા છે. લોકો સંપીને હળીમળીને રહે છે.
પ્રશ્ન ૫. નીચે આપેલા શ્રુતલેખન / વાક્યો સારા અક્ષરે લખો. (ગુણ – ૫)